भारताची प्रमाणवेळ (IST) : इतिहास आणि महत्त्व.
भारताची प्रमाणवेळ म्हणजेच Indian Standard Time (IST) ही संपूर्ण भारतासाठी वापरली जाणारी अधिकृत प्रमाणवेळ आहे. आज भारतातील जम्मू-काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत आणि गुजरातपासून अरुणाचल प्रदेशापर्यंत सर्व ठिकाणी घड्याळाची अधिकृत वेळ समान आहे. भारताची प्रमाणवेळ ही समन्वित सार्वत्रिक वेळेपेक्षा म्हणजेच UTC पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. त्यामुळे भारताची प्रमाणवेळ UTC+5:30 अशी दर्शविली जाते. मात्र भारताची प्रमाणवेळ 1947 मध्येच प्रथम निर्माण झाली, असे म्हणणे पूर्णपणे अचूक नाही. तिचा इतिहास त्यापूर्वीचा असून 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व रेखांशावर आधारित प्रमाणवेळ 1 जानेवारी 1906 रोजी लागू झाली होती. त्यानंतर भारत स्वतंत्र झाल्यावर 1947 मध्ये ही वेळ स्वतंत्र भारताची अधिकृत राष्ट्रीय प्रमाणवेळ म्हणून स्वीकारण्यात आली.भारतासारख्या विशाल देशात प्रमाणवेळ निश्चित करण्याची गरज भौगोलिक परिस्थितीमुळे निर्माण झाली. पृथ्वी स्वतःभोवती 24 तासांत 360 अंश फिरते. त्यामुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील प्रत्येक 1 अंश रेखांशामध्ये सुमारे 4 मिनिटांचा वेळेचा फरक पडतो. एखादे ठिकाण पूर्वेकडे असेल तर तेथील सूर्य पूर्वेकडील ठिकाणाच्या तुलनेत लवकर उगवतो आणि पश्चिमेकडील ठिकाणाच्या तुलनेत उशिरा मावळतो. भारताचा पूर्व-पश्चिम विस्तार जवळपास 3,000 किलोमीटर आहे. त्यामुळे भारताच्या पूर्वेकडील आणि पश्चिमेकडील भागांमध्ये स्थानिक सौरवेळेत जवळपास दोन तासांचा फरक पडतो. प्रत्यक्षात अरुणाचल प्रदेशात सूर्य लवकर उगवतो, तर गुजरातमध्ये त्याच वेळेला सूर्य तुलनेने उशिरा उगवतो. तरीही देशातील सर्व व्यवहार एकाच घड्याळाच्या वेळेनुसार चालावेत यासाठी एक प्रमाणवेळ आवश्यक होती.ब्रिटिश राजवटीपूर्वी आणि ब्रिटिश राजवटीच्या सुरुवातीच्या काळात भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये स्थानिक सौरवेळ वापरली जात होती. मुंबई, कोलकाता, मद्रास यांसारख्या मोठ्या शहरांमध्ये वेगवेगळ्या वेळा प्रचलित होत्या. त्या काळात आधुनिक वाहतूक आणि दळणवळणाचा विस्तार होत असताना ही वेगवेगळी वेळ प्रशासनासाठी मोठी अडचण ठरत होती. विशेषतः रेल्वेचा विकास सुरू झाल्यानंतर एका शहरातून दुसऱ्या शहरात जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठी प्रमाणित वेळेची आवश्यकता प्रकर्षाने जाणवू लागली. यामुळे भारतात प्रमाणवेळ निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेला वेग आला.भारताच्या प्रमाणवेळेच्या इतिहासात मद्रास वेधशाळेची भूमिका महत्त्वाची होती. खगोलशास्त्रज्ञ जॉन गोल्डिंगहॅम यांनी मद्रासची स्थानिक वेळ निश्चित करण्याच्या कामात महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे मद्रास टाइमचा वापर रेल्वेच्या वेळापत्रकासाठीही केला जाऊ लागला आणि काही काळ तिला ‘रेल्वे टाइम’ असेही संबोधले गेले. मात्र संपूर्ण भारतासाठी एकच प्रमाणवेळ निश्चित करण्याची गरज कायम होती.
1884 मध्ये झालेल्या International Meridian Conference नंतर जगभरात प्रमाण रेखांश आणि वेळक्षेत्रांची संकल्पना अधिक व्यवस्थितपणे विकसित झाली. Greenwich येथून जाणारा 0 अंश रेखांश हा Prime Meridian म्हणून स्वीकारला गेला. त्याच्या आधारे जगातील वेळेतील फरक मोजण्याची पद्धत रूढ झाली. भारतासाठी कोणता रेखांश प्रमाण रेखांश म्हणून स्वीकारावा, यावर विचार करण्यात आला आणि अखेरीस 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व रेखांश हा भारताचा प्रमाण रेखांश निश्चित करण्यात आला. हा रेखांश उत्तर प्रदेशातील मिर्झापूर परिसरातून जातो. त्यामुळे मिर्झापूरचा उल्लेख भारताच्या प्रमाणवेळेशी जोडला जातो.
82 अंश 30 मिनिटे म्हणजेच 82.5 अंश पूर्व रेखांश. पृथ्वीच्या फिरण्याच्या वेगानुसार प्रत्येक एक अंश रेखांशासाठी चार मिनिटांचा फरक पडतो. त्यामुळे 82.5 अंश गुणिले चार मिनिटे केले असता 330 मिनिटे मिळतात. 330 मिनिटे म्हणजे 5 तास 30 मिनिटे. म्हणून भारताची प्रमाणवेळ Greenwich Mean Time पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे ठरते. आधुनिक काळात Greenwich Mean Time ऐवजी Coordinated Universal Time म्हणजेच UTC हा आंतरराष्ट्रीय संदर्भ वापरला जातो. त्यामुळे आज आपण भारताची वेळ UTC+5:30 अशी सांगतो.
येथे 1906 आणि 1947 या दोन वर्षांमधील फरक विशेष महत्त्वाचा आहे. 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व रेखांशावर आधारित भारतीय प्रमाणवेळ 1 जानेवारी 1906 रोजी लागू झाली होती. त्यामुळे भारताची प्रमाणवेळ 1947 मध्ये पहिल्यांदा निर्माण झाली असे म्हणणे चुकीचे ठरते. ब्रिटिश भारताच्या काळातच या प्रमाणवेळेची सुरुवात झाली होती. मात्र त्या काळात कोलकाता आणि मुंबईसारख्या काही शहरांमध्ये त्यांच्या स्थानिक वेळांचा वापर काही काळ सुरू राहिला. कोलकाता टाइमचा वापर 1948 पर्यंत आणि बॉम्बे टाइमचा वापर साधारण 1955 पर्यंत आढळतो. त्यामुळे भारतात एकच वेळ पूर्णपणे रूढ होण्याची प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने झाली.
15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला. स्वतंत्र भारतासमोर देशाच्या प्रशासनाचे एकत्रीकरण आणि विविध संस्थांमध्ये एकसमान व्यवस्था निर्माण करण्याचे मोठे आव्हान होते. रेल्वे, टपाल, तार यंत्रणा, दूरध्वनी, सरकारी कार्यालये, न्यायालये, शैक्षणिक संस्था, उद्योग आणि व्यापार या सर्व क्षेत्रांसाठी एकसमान वेळ असणे अत्यावश्यक होते. त्यामुळे 1947 मध्ये भारतीय प्रमाणवेळेला स्वतंत्र भारताची अधिकृत राष्ट्रीय प्रमाणवेळ म्हणून मान्यता मिळाली. काही ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये 1 सप्टेंबर 1947 हा दिवस स्वतंत्र भारतात IST अधिकृतपणे लागू झाल्याशी जोडला जातो. म्हणूनच भारताच्या प्रमाणवेळेच्या इतिहासात 1947 या वर्षाला विशेष महत्त्व आहे.
भारताने संपूर्ण देशासाठी एकच प्रमाणवेळ ठेवण्याचा निर्णय घेतला असला तरी देशाच्या भौगोलिक विस्तारामुळे आजही वेळेच्या बाबतीत काही समस्या जाणवतात. ईशान्य भारतात सूर्य खूप लवकर उगवतो. अरुणाचल प्रदेशातील काही भागांत पहाटेच नैसर्गिक प्रकाश उपलब्ध होतो, तर त्याच वेळी भारताच्या पश्चिम भागात अजून अंधार असू शकतो. तरीही दोन्ही ठिकाणी घड्याळाची वेळ समान असते. उदाहरणार्थ, ईशान्य भारतात सकाळी 6 वाजता सूर्यप्रकाश चांगला असू शकतो, तर पश्चिम भारतातील काही भागात त्याच वेळी दिवस उजाडलेला नसेल. त्यामुळे भारताने ईशान्य भारतासाठी स्वतंत्र वेळक्षेत्र ठेवावे का, यावर वेळोवेळी चर्चा झाली आहे.
ईशान्य भारतासाठी स्वतंत्र वेळक्षेत्राचा प्रस्तावही काही वैज्ञानिकांनी मांडला आहे. त्यामागील प्रमुख कारण म्हणजे दिवसाचा नैसर्गिक प्रकाश अधिक प्रभावीपणे वापरणे आणि विजेची बचत करणे. मात्र स्वतंत्र वेळक्षेत्र निर्माण केल्यास प्रशासन, रेल्वे, विमानसेवा, दूरसंचार, बँकिंग आणि देशव्यापी वेळापत्रकांमध्ये नवीन गुंतागुंत निर्माण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आजपर्यंत संपूर्ण भारतासाठी एकच अधिकृत प्रमाणवेळ कायम ठेवण्यात आली आहे.भारतामध्ये Daylight Saving Time म्हणजे उन्हाळ्यात घड्याळ एक तास पुढे करणे आणि हिवाळ्यात पुन्हा मागे करणे अशी पद्धत सध्या वापरली जात नाही. भारताची वेळ वर्षभर UTC+5:30 अशीच राहते. त्यामुळे ऋतूनुसार घड्याळात कोणताही बदल केला जात नाही. मात्र इतिहासात युद्धकाळात भारतात ‘War Time’ म्हणून घड्याळे एक तास पुढे करण्याचा प्रयोग करण्यात आला होता.
आजच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात अचूक प्रमाणवेळेचे महत्त्व आणखी वाढले आहे. संगणक नेटवर्क, इंटरनेट, मोबाईल सेवा, उपग्रह प्रणाली, बँकिंग व्यवहार, शेअर बाजार, वैज्ञानिक संशोधन, दूरसंचार, प्रसारण आणि विविध डिजिटल प्रणालींमध्ये अचूक वेळ अत्यंत महत्त्वाची असते. भारतातील अधिकृत वेळेच्या अचूकतेसाठी नवी दिल्लीतील CSIR-National Physical Laboratory अर्थात राष्ट्रीय भौतिक प्रयोगशाळेची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. अत्यंत अचूक Atomic Clocks च्या साहाय्याने वेळेचे मानकीकरण केले जाते.
भारताची प्रमाणवेळ ही केवळ घड्याळातील काट्यांची व्यवस्था नाही. तिच्यामागे पृथ्वीची गती, रेखांश, खगोलशास्त्र, ब्रिटिशकालीन प्रशासन, रेल्वेचा विकास, आधुनिक विज्ञान आणि स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रनिर्मितीचा इतिहास दडलेला आहे. 82 अंश 30 मिनिटे पूर्व रेखांश हा भारताच्या प्रमाणवेळेचा आधार आहे. या रेखांशामुळे भारताची वेळ UTC पेक्षा 5 तास 30 मिनिटे पुढे आहे. 1 जानेवारी 1906 रोजी या प्रमाणवेळेचा वापर सुरू झाला, तर स्वातंत्र्यानंतर 1947 मध्ये तिला स्वतंत्र भारताची अधिकृत राष्ट्रीय प्रमाणवेळ म्हणून स्वीकारण्यात आले. म्हणून भारताच्या प्रमाणवेळेचा अभ्यास करताना 1906 हे IST लागू होण्याचे वर्ष आणि 1947 हे स्वतंत्र भारताच्या राष्ट्रीय प्रमाणवेळेच्या अधिकृत स्वीकाराचे महत्त्वाचे वर्ष म्हणून लक्षात ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अशा प्रकारे भारताची प्रमाणवेळ ही भारताच्या एकात्मतेचे आणि प्रशासकीय समन्वयाचे एक महत्त्वाचे प्रतीक आहे. देश कितीही विशाल असला, प्रदेश कितीही दूर असले आणि सूर्योदयाच्या वेळेत कितीही फरक असला तरी संपूर्ण देशातील नागरिक एका समान अधिकृत वेळेनुसार आपले राष्ट्रीय जीवन चालवतात. त्यामुळे भारतीय प्रमाणवेळ ही भारताच्या भौगोलिक विविधतेमध्ये प्रशासकीय आणि राष्ट्रीय एकात्मता निर्माण करणारी अत्यंत महत्त्वाची व्यवस्था आहे.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा
#तारे जमी पर -