बालस्नेही

नवतपा हा भारतीय हवामानातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि तीव्र उष्णतेचा कालखंड आहे. “नवतपा” या शब्दाचा अर्थ “नऊ दिवसांची तीव्र उष्णता” असा होतो. साधारणपणे मे महिन्याच्या शेवटी सूर्य रोहिणी नक्षत्रात प्रवेश करतो आणि त्या काळात पृथ्वीवर सर्वाधिक तापमान जाणवते. या नऊ दिवसांच्या कालखंडाला नवतपा असे म्हटले जाते. नवतपा हा केवळ पारंपरिक समज नसून त्यामागे स्पष्ट वैज्ञानिक कारणे आहेत. पृथ्वीचा अक्ष सुमारे 23.5 अंशांनी कललेला असल्यामुळे वर्षभर ऋतू बदलतात. उन्हाळ्यात उत्तर गोलार्ध सूर्याच्या दिशेने झुकलेला असतो. त्यामुळे भारतावर सूर्यकिरणे जवळजवळ सरळ पडतात आणि जमीन अधिक तापते. हीच प्रक्रिया नवतप्याच्या काळात अत्यंत तीव्र स्वरूप धारण करते. या काळात दिवस मोठे आणि रात्री लहान असतात. सूर्यप्रकाश जास्त वेळ मिळाल्यामुळे जमिनीत उष्णता मोठ्या प्रमाणात साठते. हवेत आर्द्रता कमी असल्यामुळे उष्णता अधिक तीव्रतेने जाणवते. त्यामुळे दुपारी तापमान 45 ते 50 अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचते. नवतप्याचा सर्वाधिक परिणाम उत्तर भारत, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि विदर्भ या भागांमध्ये दिसतो. राजस्थानमध्ये वाळवंटी हवामानामुळ...

जनगणना नकाशा कोणत्या दिशेने काढावे????? जनगणनेचा नकाशा (नजरी नक्शा) तयार करताना  उत्तर-पश्चिम  (North-West)  दिशेकडून सुरुवात करणे अधिक सोयीस्कर आणि प्रमाणित मानले जा नकाशा तयार करताना पुढील गोष्टी लक्षात ठेवाव्या ..... दिशा निर्देश:  प्रमाणित नकाशामध्ये  उत्तर (North)  दिशा नेहमी वरच्या बाजूला दर्शवली जाते. त्यावरून इतर दिशा (पूर्व, पश्चिम, दक्षिण) ठरवा. पहिली पायरी:  नकाशा काढताना आपल्या भागाच्या उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यातून सुरुवात करा. घर मोजणी:  मोजणी नेहमी  झिग-झॅग (सर्पाकार) पद्धतीने  करावी. म्हणजेच, एका ओळीतील घरे पूर्वेकडून पश्चिमेकडे मोजली, तर पुढील ओळीतील घरे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे मोजावीत. महत्त्वाची ठिकाणे:  रस्त्यावरील घरे, गल्ल्या, आणि महत्त्वाची ठिकाणे (उदा. शाळा, मंदिर, दवाखाना, इ.) नकाशात स्पष्टपणे नोंदवा.

“आ” म्हणजे आकाशाएवढं प्रेम…“ई” म्हणजे ईश्वर…म्हणूनच  म्हणतात, प्रत्येकाला ईश्वरापर्यंत पोहोचता येत नाही, म्हणून ईश्वराने आईची निर्मिती केली.  आई मात्र लेकराच्या एका हाकेसाठी जगाच्या टोकापर्यंत धावते. आई म्हणजे दुधावरची साय असते. जशी साय दुधाचं सौंदर्य वाढवते, तशी आई घराचं सौंदर्य वाढवते. जशी साय गोड, मऊ आणि शुद्ध असते, तशीच आईची माया निर्मळ आणि निस्वार्थ असते. साय काढली तर दूध अपूर्ण वाटतं; तशी आई नसली तर आयुष्य अपूर्ण वाटतं. आई ही लेकराच्या आयुष्याची पहिली गुरू असते. ती चालायला शिकवते, बोलायला शिकवते, जगायला शिकवते. तिच्या अंगाई त प्रेम असते तर तिच्या गोष्टींमध्ये संस्कार दडलेले असतात. आईच्या कुशीतच लेकराला पहिल्यांदा सुरक्षिततेची जाणीव होते. लहान लेकरू रात्री रडते, तेव्हा आईचं हृदय आधी जागं होतं. स्वतःची झोप, भूक, थकवा विसरून ती लेकरासाठी उभी राहते. मुलगा आजारी पडला की रात्रभर त्याच्या कपाळावर थंड पाण्याच्या पट्टी ठेवत जागणारी आई असते. स्वतः उपाशी राहून लेकराला घास भरवणारी आई असते. आईचं प्रेम हे जगातील सर्वात पवित्र प्रेम असतं. या जगात प्रत्येक नातं क...

संत चोखामेळा हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील अत्यंत महत्त्वाचे संतकवी होते. ते भक्ती, समता, करुणा आणि माणुसकी यांचे प्रतीक मानले जातात. त्यांच्या अभंगांतून देवभक्तीबरोबरच तत्कालीन समाजव्यवस्थेतील जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अन्याय यांचे तीव्र चित्र दिसते. संत चोखामेळा हे १४व्या शतकातील एक महान भक्तसंत होते. ते पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांचा संबंध महार समाजाशी जोडला जातो. त्या काळी अस्पृश्यता आणि जातीय भेद खूप तीव्र होते. अशा परिस्थितीतही त्यांनी भक्तीच्या मार्गाने आत्मिक समता आणि मानवी प्रतिष्ठा यांचा संदेश दिला. चोखामेळा यांना केवळ संत म्हणूनच नव्हे, तर सामाजिक जाणीव असलेले विचारवंत म्हणूनही महत्त्व आहे.चोखामेळा यांचा जन्म नेमका कुठे आणि कोणत्या वर्षी झाला, याबाबत ठोस ऐतिहासिक नोंदी फारशा उपलब्ध नाहीत. तरीही ते महाराष्ट्रातील पंढरपूर परिसराशी जोडलेले होते, असे मानले जाते. त्यांच्या काळात समाजात जातीवर आधारित भेदभाव खूप होता. मंदिरात प्रवेश, धार्मिक विधी, सार्वजनिक सन्मान यांपासून अनेक समुदायांना वंचित ठेवले जात होते. अशा वातावरणात चोखामेळा यांनी विठ्ठलभ...

छत्रपती शाहू महाराजांचा जन्म 26 जून 1874 रोजी झाला. त्यांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. ते कागलच्या घराण्यात जन्मले. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर संस्कारशील आणि प्रगत विचारांचे वातावरण होते. त्यांच्या शिक्षणावर विशेष भर देण्यात आला. 1894 मध्ये त्यांना कोल्हापूरच्या राजघराण्यात दत्तक घेण्यात आले आणि त्यानंतर ते कोल्हापूर संस्थानचे राजे झाले. हा त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होता. याच क्षणापासून त्यांनी आपल्या अधिकाराचा उपयोग समाजहितासाठी करण्यास सुरुवात केली. राज्यकारभाराची सूत्रे हाती घेणे राज्यकारभार हाती घेतल्यानंतर त्यांनी त्वरित अनेक सुधारणा सुरू केल्या. त्यांनी प्रशासन अधिक न्याय्य आणि लोकाभिमुख करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी सर्वसामान्य लोकांच्या अडचणी समजून घेतल्या आणि त्यावर उपाययोजना केल्या. शाहू महाराजांच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाची घटना म्हणजे त्यांनी शिक्षण क्षेत्रात केलेल्या सुधारणा. त्यांनी शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. हा निर्णय त्या काळात अत्यंत धाडसी होता. त्यांनी मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे सुरू केली आणि शिष्यवृत्ती योजना राबवली. 1902 स...