अश्रूंची झाली फुले : मराठी रंगभूमीचा अजरामर ठेवा...

अश्रूंची झाली फुले : मराठी रंगभूमीचा अजरामर ठेवा..

मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात काही नाटके अशी आहेत की त्यांचा उल्लेख झाला की त्या नाटकातील व्यक्तिरेखा, संवाद, प्रसंग आणि कलाकार आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात. वसंत कानेटकर लिखित ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे असेच एक अजरामर नाटक आहे. २७ ऑगस्ट १९६६ रोजी मुंबई येथे या नाटकाचा पहिला प्रयोग झाला आणि त्यानंतर या नाटकाने मराठी रंगभूमीवर अक्षरशः इतिहास निर्माण केला. आज अनेक दशके उलटून गेल्यानंतरही या नाटकाचे नाव घेतले की प्रा. विद्यानंद, लाल्या, शंभू महादेव आणि या व्यक्तिरेखांना अजरामर करणारे प्रभाकर पणशीकर, डॉ. काशीनाथ घाणेकर आणि चित्तरंजन कोल्हटकर यांची आठवण होते.

‘अश्रूंची झाली फुले’ हे केवळ एक नाटक नाही, तर माणसाच्या भावविश्वाचा, शिक्षकाच्या आदर्शांचा, विद्यार्थ्यांवरील प्रेमाचा आणि बदलत्या समाजव्यवस्थेतील संघर्षाचा अत्यंत प्रभावी आविष्कार आहे. या नाटकात मानवी जीवनातील अश्रू, संघर्ष, अपमान, त्याग, प्रेम, आदर्श आणि माणुसकी यांचा असा संगम पाहायला मिळतो की नाटक संपल्यानंतरही त्यातील भावना प्रेक्षकांच्या मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतात.

वसंत कानेटकर हे मराठीतील अत्यंत प्रतिभावान नाटककार होते. मानवी मनाचा वेध घेण्याची त्यांची शैली विलक्षण प्रभावी होती. समाजातील प्रश्नांकडे ते केवळ वरवर पाहत नसत, तर त्या प्रश्नांमागील मानवी संघर्ष शोधत असत. ‘अश्रूंची झाली फुले’ या नाटकातही त्यांनी शिक्षणक्षेत्राच्या पार्श्वभूमीवर मानवी स्वभावातील विविध पैलू अत्यंत परिणामकारकपणे मांडले आहेत.

या नाटकाच्या केंद्रस्थानी प्रा. विद्यानंद ही व्यक्तिरेखा आहे. विद्यानंद हे आदर्शवादी, तत्त्वनिष्ठ आणि विद्यार्थ्यांवर मनापासून प्रेम करणारे प्राध्यापक आहेत. त्यांच्यासाठी शिक्षक होणे हा केवळ उपजीविकेचा मार्ग नाही. शिक्षक म्हणजे विद्यार्थ्याचे जीवन घडवणारा व्यक्ती, असा त्यांचा ठाम विश्वास आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवून देणे हे त्यांचे उद्दिष्ट नाही; तर विद्यार्थ्यांनी चांगला माणूस बनावे, त्यांच्यामध्ये विचार करण्याची क्षमता निर्माण व्हावी आणि जीवनातील योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावा, अशी त्यांची भूमिका आहे.

प्रा. विद्यानंदांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक आदर्श शिक्षक आपल्याला दिसतो. विद्यार्थ्यांच्या चुका झाल्या तर ते त्यांना रागावतात, त्यांच्यावर कठोरपणे बोलतात; परंतु त्या कठोरतेच्या मागे विद्यार्थ्यांविषयी असलेले प्रेम असते. विद्यार्थ्याचे वर्तमानच नव्हे तर त्याचे भविष्य घडवण्याची जबाबदारी शिक्षकाची आहे, अशी त्यांची भावना असते.

या नाटकातील लाल्या ही व्यक्तिरेखा अत्यंत प्रभावी आहे. लाल्या हा बंडखोर आणि आक्रमक स्वभावाचा तरुण आहे. त्याच्यामध्ये प्रचंड ऊर्जा आहे, पण त्या ऊर्जेला योग्य दिशा मिळालेली नाही. त्याच्या स्वभावात राग, बंडखोरी आणि परिस्थितीशी संघर्ष करण्याची वृत्ती आहे. मात्र त्याच्या व्यक्तिमत्त्वात चांगुलपणाही आहे. प्रा. विद्यानंदांना त्याच्यातील ही सुप्त क्षमता जाणवते.

शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यातील नाते या नाटकात अत्यंत वेगळ्या पद्धतीने उभे केले आहे. विद्यानंद लाल्याकडे केवळ एक त्रासदायक विद्यार्थी म्हणून पाहत नाहीत. त्यांना त्याच्या मनातील क्षमता दिसते. त्यामुळे ते त्याला योग्य मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न करतात. शिक्षक विद्यार्थ्याच्या जीवनात किती मोठी भूमिका बजावू शकतो, हे या नात्यातून स्पष्ट होते.

परंतु व्यक्ती आणि परिस्थिती यांचा संघर्ष नेहमीच सोपा नसतो. लाल्याच्या जीवनावर त्याच्या सभोवतालच्या परिस्थितीचा परिणाम होत असतो. समाजातील पैसा, सत्ता, प्रभाव आणि स्वार्थ यांचे अस्तित्व त्याच्या जीवनातही जाणवते. विद्यानंदांच्या आदर्शवादाला या वास्तवाशी सामना करावा लागतो.

नाटकातील शंभू महादेव ही व्यक्तिरेखाही महत्त्वाची आहे. तिच्यामधून सामर्थ्य, प्रभाव, व्यवहारवाद आणि समाजातील सत्ताकेंद्रांचे स्वरूप दिसून येते. विद्यानंदांच्या तत्त्वनिष्ठ आणि आदर्शवादी विचारांशी शंभू महादेवांच्या प्रवृत्तीचा संघर्ष होतो. हा संघर्ष केवळ दोन व्यक्तींमधील नसून दोन विचारसरणींमधील संघर्ष बनतो.

एका बाजूला ज्ञान, आदर्श, तत्त्वनिष्ठा आणि माणुसकी आहे; तर दुसऱ्या बाजूला पैसा, सत्ता, स्वार्थ आणि व्यवहार आहे. या दोन प्रवृत्तींमध्ये होणारा संघर्ष नाटकाला वेगळी उंची देतो. समाजात चांगले विचार असणाऱ्या व्यक्तीला अनेक वेळा प्रतिकूल परिस्थितीशी संघर्ष करावा लागतो. तत्त्वांवर ठाम राहणाऱ्या व्यक्तीला त्याची किंमत मोजावी लागू शकते. ही जाणीव नाटकातून प्रकर्षाने पुढे येते.

प्रा. विद्यानंदांच्या व्यक्तिरेखेतून शिक्षकाचे खरे सामर्थ्य दिसून येते. एक शिक्षक विद्यार्थ्याच्या मनावर किती खोल परिणाम करू शकतो, याचे उदाहरण म्हणजे विद्यानंद आणि लाल्या यांचे नाते. शिक्षकाचे काम केवळ ज्ञान देणे नसते; तर विद्यार्थ्याला योग्य दिशा देणे, त्याच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवणे आणि त्याच्या आयुष्यातील अंधार दूर करण्याचा प्रयत्न करणे हेही शिक्षकाचे कर्तव्य आहे.

आजच्या काळातही हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शिक्षणव्यवस्था बदलली आहे. तंत्रज्ञान आले आहे. डिजिटल शिक्षण, ऑनलाइन वर्ग, स्मार्ट बोर्ड आणि आधुनिक साधने शिक्षणाचा भाग बनली आहेत. पण विद्यार्थ्याच्या मनाला समजून घेणारा शिक्षक आजही आवश्यक आहे. विद्यार्थ्याच्या अडचणी समजून घेणे, त्याला योग्य मार्गदर्शन करणे आणि त्याच्यातील चांगुलपणा शोधणे याला कोणत्याही तंत्रज्ञानाची जागा घेता येत नाही.

‘अश्रूंची झाली फुले’ या नाटकात शिक्षणव्यवस्थेच्या माध्यमातून समाजव्यवस्थेचेही चित्र उभे केले आहे. शिक्षणासारख्या पवित्र क्षेत्रावर पैसा आणि सत्तेचा प्रभाव पडू लागला तर काय होते, हा प्रश्न नाटक उपस्थित करते. शिक्षणाचे उद्दिष्ट माणूस घडवणे आहे की केवळ पदवी आणि प्रतिष्ठा मिळवणे, हा प्रश्नही या नाटकाच्या आशयातून पुढे येतो.

नाटकाचे शीर्षक ‘अश्रूंची झाली फुले’ अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. अश्रू म्हणजे दुःख, वेदना, संघर्ष आणि त्याग; तर फुले म्हणजे आनंद, सौंदर्य, प्रेम आणि माणुसकी. जीवनातील दुःख आणि संघर्षातूनही जर माणुसकीचा, प्रेमाचा आणि त्यागाचा जन्म झाला तर ते अश्रू फुलांमध्ये रूपांतरित होतात. या अर्थाने संपूर्ण नाटकाचे शीर्षक त्याच्या भावविश्वाचे प्रतीक बनते.या नाटकातील भावनिक प्रसंग प्रेक्षकांना अंतर्मुख करतात. व्यक्तिरेखांच्या संघर्षामध्ये केवळ बाह्य घटना नाहीत, तर त्यांच्या मनातील भावनांचे आंदोलनही आहे. म्हणूनच हे नाटक केवळ कथा सांगत नाही, तर प्रेक्षकांना त्या पात्रांच्या भावविश्वात घेऊन जाते.‘अश्रूंची झाली फुले’च्या यशात त्यातील कलाकारांचा वाटा अत्यंत मोठा आहे. प्रा. विद्यानंदांची भूमिका प्रभाकर पणशीकर यांनी साकारली. त्यांच्या अभिनयामुळे विद्यानंद ही व्यक्तिरेखा मराठी रंगभूमीवर कायमची अजरामर झाली. त्यांच्या अभिनयात आदर्श शिक्षकाची तत्त्वनिष्ठा, विद्यार्थ्यांविषयीचे प्रेम आणि संघर्षातून निर्माण होणारी वेदना प्रभावीपणे व्यक्त झाली.

लाल्याची भूमिका डॉ. काशीनाथ घाणेकर यांनी साकारली. त्यांच्या अभिनयामुळे लाल्या ही व्यक्तिरेखा अत्यंत लोकप्रिय झाली. लाल्याच्या बंडखोर वृत्तीपासून त्याच्या भावनिक संघर्षापर्यंत अनेक छटा घाणेकरांनी प्रभावीपणे उभ्या केल्या. त्यांच्या दमदार अभिनयाने नाटकाला प्रचंड लोकप्रियता 

मिळाली.

शंभू महादेवांची भूमिका चित्तरंजन कोल्हटकर यांनी साकारली. त्यांच्या प्रभावी अभिनयामुळे या व्यक्तिरेखेलाही विशेष वजन प्राप्त झाले. त्यामुळे नाटकातील संघर्ष अधिक तीव्र आणि नाट्यमय झाला.

या कलाकारांच्या अभिनयामुळे ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे नाटक केवळ साहित्यिक कृती राहिले नाही, तर ते रंगभूमीवरील जिवंत अनुभव बनले. प्रेक्षकांनी या व्यक्तिरेखांना आपले मानले. त्यांच्या सुख-दुःखाशी स्वतःला जोडून घेतले.

२७ ऑगस्ट १९६६ रोजी मुंबई येथे झालेला पहिला प्रयोग हा मराठी रंगभूमीच्या इतिहासातील महत्त्वाचा दिवस ठरला. त्या प्रयोगापासून सुरू झालेला प्रवास पुढे महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. नाटकाची लोकप्रियता वाढत गेली आणि त्यातील व्यक्तिरेखा घराघरात परिचित झाल्या.

या नाटकाची लोकप्रियता केवळ मनोरंजनामुळे नव्हती. त्यामागे जीवनाशी जोडलेला आशय होता. प्रेक्षकांना त्यात स्वतःच्या समाजाचे प्रतिबिंब दिसत होते. शिक्षकांना त्यात आपल्या व्यवसायातील प्रश्न दिसत होते. विद्यार्थ्यांना त्यात आपल्या संघर्षाची जाणीव होत होती आणि सामान्य प्रेक्षकांना त्यातील मानवी भावना आपल्याजवळच्या वाटत होत्या.नाटकात आदर्शवाद आणि वास्तववाद यांच्यातील संघर्ष अत्यंत प्रभावीपणे दाखवला आहे. आदर्शवादी माणूस परिस्थितीशी किती संघर्ष करतो आणि व्यवहारवादी समाज त्याच्यासमोर किती प्रश्न निर्माण करतो, हे नाटकातून दिसते. परंतु आदर्शवाद हा नेहमीच पराभूत होतो असे नाटक सांगत नाही. उलट, माणसाच्या मूल्यांना आणि त्याच्या अंतःकरणातील चांगुलपणाला अखेरचे महत्त्व आहे, अशी भावना नाटकातून निर्माण होते.

या नाटकाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे मानवी नात्यांची गुंतागुंत. शिक्षक-विद्यार्थी संबंध, व्यक्ती आणि समाज यांचे नाते, आदर्श आणि वास्तव यांच्यातील संघर्ष आणि माणसाच्या भावनिक जगातील चढ-उतार हे सर्व नाटकाच्या कथानकात एकमेकांत मिसळलेले आहेत.वसंत कानेटकरांची भाषा आणि संवादलेखन या नाटकाच्या प्रभावाची मोठी कारणे आहेत. त्यांचे संवाद प्रसंगानुरूप, भावनिक आणि विचारप्रवर्तक आहेत. अनेक संवाद प्रेक्षकांच्या स्मरणात राहिले. संवादातून पात्रांचा स्वभाव, विचार आणि मानसिक संघर्ष उलगडत जातो.

या नाटकाच्या यशामुळे मराठी रंगभूमीवर व्यावसायिक नाटकांच्या लोकप्रियतेला मोठी चालना मिळाली. उत्तम साहित्य, प्रभावी अभिनय आणि सक्षम निर्मिती यांचा संगम झाला तर नाटक प्रेक्षकांच्या मनावर किती मोठा प्रभाव पाडू शकते, याचे हे उत्तम उदाहरण ठरले.

‘अश्रूंची झाली फुले’चा प्रभाव रंगभूमीपुरता मर्यादित राहिला नाही. या नाटकावर आधारित हिंदी चित्रपटही तयार करण्यात आला. त्यामुळे कानेटकरांच्या या कथेला व्यापक प्रेक्षकवर्ग मिळाला.

मदर तेरेसा यांच्याप्रमाणेच मानवी सेवेला महत्त्व देणाऱ्या अनेक व्यक्तिमत्त्वांची उदाहरणे आपण पाहतो; परंतु ‘अश्रूंची झाली फुले’ या नाटकाचा केंद्रबिंदू समाजातील मानवी मूल्ये आणि शिक्षणक्षेत्रातील संघर्ष हा आहे. म्हणून या नाटकाकडे केवळ भावनिक कथा म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्यामध्ये सामाजिक आणि नैतिक प्रश्नही आहेत.

आजच्या काळात शिक्षण क्षेत्र मोठ्या बदलातून जात आहे. शिक्षकावर प्रशासकीय कामांचा ताण आहे. विद्यार्थ्यांच्या अपेक्षा वाढल्या आहेत. पालकांच्या अपेक्षा वाढल्या आहेत. स्पर्धा वाढली आहे. अशा परिस्थितीत ‘शिक्षक म्हणजे काय?’ हा प्रश्न पुन्हा विचारण्याची गरज निर्माण होते. प्रा. विद्यानंदांची व्यक्तिरेखा या प्रश्नाचे एक आदर्श उत्तर आपल्यासमोर ठेवते.शिक्षक हा विद्यार्थ्याला केवळ अभ्यासक्रम शिकवणारा कर्मचारी नसतो. तो विद्यार्थ्याच्या जीवनातील मार्गदर्शक असतो. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर शिक्षकाचे संस्कार होतात. शिक्षकाने विद्यार्थ्याच्या चुका दाखवाव्यात, पण त्याच वेळी त्याच्यावर विश्वासही ठेवावा. विद्यार्थ्याच्या अपयशामध्येही त्याची क्षमता शोधावी. हा विचार आजच्या शिक्षणव्यवस्थेसाठीही महत्त्वाचा आहे.लाल्या ही व्यक्तिरेखा शिक्षकाच्या या भूमिकेचे महत्त्व अधिक स्पष्ट करते. प्रत्येक विद्यार्थी एकसारखा नसतो. काही विद्यार्थी शांत असतात, काही हुशार असतात, काही बंडखोर असतात, तर काही परिस्थितीमुळे भरकटलेले असतात. शिक्षकाचे खरे कौशल्य म्हणजे अशा विद्यार्थ्याच्या आत दडलेली क्षमता शोधणे आणि तिला योग्य दिशा देणे.म्हणूनच ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे नाटक शिक्षकांसाठी विशेष महत्त्वाचे आहे. शिक्षक म्हणून काम करणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने या नाटकातील प्रा. विद्यानंदांच्या व्यक्तिरेखेचा विचार करावा. आदर्शवाद व्यवहारात आणणे कठीण असले तरी विद्यार्थ्यांप्रती असलेली निष्ठा आणि माणुसकी सोडता कामा नये, हा संदेश त्यातून मिळतो.या नाटकाचा विचार करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे माणसाच्या जीवनातील अश्रू कधीही निरर्थक नसतात. दुःखातून अनुभव मिळतो, संघर्षातून सामर्थ्य निर्माण होते आणि त्यागातून मूल्यांची जाणीव होते. त्यामुळेच कानेटकरांनी ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे शीर्षक निवडले असावे असे वाटते.मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात २७ ऑगस्ट १९६६ हा दिवस म्हणूनच विशेष महत्त्वाचा आहे. मुंबई येथे झालेल्या पहिल्या प्रयोगाने सुरू झालेला हा प्रवास अनेक पिढ्यांच्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचला. काळ बदलला, कलाकार बदलले, रंगभूमीच्या तंत्रात बदल झाले; परंतु नाटकातील मूलभूत मानवी प्रश्न आजही जिवंत आहेत.आजच्या तरुण पिढीनेही या नाटकाकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज आहे. पैसा, करिअर आणि स्पर्धेच्या जगात माणुसकी, नाती, शिक्षकांचा आदर, विद्यार्थ्यांवरील विश्वास आणि नैतिक मूल्ये यांचे महत्त्व कमी होऊ नये. या मूल्यांची आठवण करून देण्याचे काम हे नाटक करते.

‘अश्रूंची झाली फुले’ आपल्याला सांगते की समाज कितीही बदलला तरी माणसाच्या मनातील प्रेम, वेदना, संघर्ष आणि माणुसकी या भावना कायम राहतात. म्हणूनच काही कलाकृती काळाच्या पुढे जातात. त्या विशिष्ट काळात जन्म घेतात, पण त्यांचा आशय अनेक पिढ्यांना लागू पडतो. ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे त्याचेच एक सुंदर उदाहरण आहे.

२७ ऑगस्ट १९६६ रोजी मुंबईच्या रंगभूमीवर सुरू झालेला हा नाट्यप्रवास आजही स्मरणात आहे. वसंत कानेटकरांच्या लेखणीतून जन्मलेल्या व्यक्तिरेखांना प्रभाकर पणशीकर, डॉ. काशीनाथ घाणेकर आणि चित्तरंजन कोल्हटकर यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी आपल्या अभिनयाने अमर केले. त्यामुळे ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे नाटक केवळ एका काळाचे प्रतिनिधित्व करणारे न राहता मराठी रंगभूमीच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा अविभाज्य भाग बनले.

या नाटकाचा खरा गाभा माणुसकीमध्ये आहे. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांचे नाते, आदर्श आणि वास्तव यांचा संघर्ष, पैसा आणि मूल्ये यांच्यातील संघर्ष आणि परिस्थितीशी झगडणाऱ्या माणसाची वेदना यामधून कानेटकरांनी मानवी जीवनाचे अनेक रंग उलगडले.

शेवटी या नाटकाचे नाव पुन्हा एकदा आठवते—‘अश्रूंची झाली फुले’. जीवनातील अश्रू जेव्हा प्रेम, त्याग, माणुसकी आणि आदर्श यांना जन्म देतात, तेव्हा त्या अश्रूंनाही अर्थ प्राप्त होतो. दुःखातून उमललेले सौंदर्य आणि संघर्षातून निर्माण झालेली माणुसकी यांचे प्रतीक म्हणजे ‘अश्रूंची झाली फुले’.

मराठी रंगभूमीवर अनेक नाटके आली आणि गेली, अनेक कलाकारांनी आपल्या अभिनयाने प्रेक्षकांचे मनोरंजन केले; परंतु काही नाटके काळाच्या ओघातही विस्मरणात जात नाहीत. ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे त्यापैकीच एक. २७ ऑगस्ट १९६६ रोजी मुंबई येथे झालेल्या पहिल्या प्रयोगापासून सुरू झालेला त्याचा प्रवास हा मराठी रंगभूमीच्या वैभवाचा, वसंत कानेटकरांच्या प्रतिभेचा आणि प्रभाकर पणशीकर, डॉ. काशीनाथ घाणेकर व चित्तरंजन कोल्हटकर यांच्या अभिनयकौशल्याचा साक्षीदार आहे.

आज या नाटकाची आठवण काढताना केवळ जुन्या रंगभूमीचे स्मरण होत नाही; तर एका आदर्श शिक्षकाची, एका संघर्षमय विद्यार्थ्याची आणि माणुसकीवर विश्वास ठेवणाऱ्या समाजाची आठवण होते. म्हणूनच ‘अश्रूंची झाली फुले’ हे नाटक मराठी माणसाच्या सांस्कृतिक स्मरणात कायम जिवंत राहील. काळ पुढे जाईल, पिढ्या बदलतील, समाज बदलत राहील; पण माणुसकी, शिक्षकाचे महत्त्व आणि मूल्यांसाठी संघर्ष करण्याची गरज कधीही संपणार नाही. आणि म्हणूनच ‘अश्रूंची झाली फुले’ या नाटकाची फुले काळाच्या ओघातही कोमेजणार नाहीत.@बालस्नेही..