मातीच्या कुशीतलं बहिणाबाईंचं गाणं.. अरे संसार.. संसार. एखादं गाणं आपण ऐकतो आणि ते संपून गेल्यावरही त्याचे शब्द मनात घुमत राहतात. काही कविता वाचून आपण कवीच्या कल्पनाविश्वात जातो; पण काही कविता अशा असतात की त्या आपल्याला आपल्या स्वतःच्या आयुष्याकडे पुन्हा वळून पाहायला लावतात. बहिणाबाई चौधरींची कविता याच अर्थाने विलक्षण आहे. त्यांच्या शब्दांत मोठमोठी तत्त्वज्ञानाची परिभाषा नाही, अवघड शब्दांची गर्दी नाही; पण जीवन जगताना माणसाने काय जपावे, दुःखात कसे उभे राहावे, संसाराकडे कसे पाहावे, श्रमाचे मोल काय आहे आणि निसर्गाशी आपले नाते किती जिव्हाळ्याचे आहे, याचा विलक्षण अर्थ त्यांच्या कवितेतून उमटतो.बहिणाबाईंच्या कवितेकडे पाहताना सर्वप्रथम जाणवते ते म्हणजे त्यांनी कविता लिहिण्यापेक्षा जीवनच कवितेत आणले. घराच्या उंबरठ्यापासून शेताच्या बांधापर्यंत, चुलीच्या धुरापासून आभाळातील ढगांपर्यंत आणि पक्ष्याच्या छोट्याशा घरट्यापासून माणसाच्या मोठ्या संसारापर्यंत त्यांचे अनुभव पसरलेले आहेत. म्हणूनच त्यांची कविता वाचताना असे वाटते की आपल्याच घरातली एखादी माय, आजी किंवा शेताच्या बांधावर काम करणारी एखादी साधी स्त्री आपल्याशी जीवनाच्या गोष्टी सांगत आहे. कवितेतील ‘संसार’ हा केवळ नवरा-बायको, घर-दारी आणि रोजच्या व्यवहारापुरता मर्यादित नाही. संसार म्हणजे माणसाने माणसांशी जोडलेले नाते, जबाबदाऱ्या, सुख-दुःख, अपेक्षा, कष्ट, माया आणि जगण्याची धडपड. म्हणूनच ‘अरे संसार संसार’ ही कविता केवळ संसाराची तक्रार करणारी कविता म्हणून वाचता येत नाही. संसाराच्या वाटेवर चालताना माणसाला येणाऱ्या अनुभवांचा तो खोलवर घेतलेला शोध आहे.
शब्दांत संसार कधी उन्हात तापलेल्या शेतासारखा वाटतो, तर कधी पावसाच्या सरीसारखा सुखावतो. कधी त्यात कष्ट आहेत, कधी लेकरांची माया आहे, कधी नात्यांची ऊब आहे, तर कधी मनाला बोचणारे अनुभवही आहेत. पण या सगळ्यातून त्या जगण्याला नाकारत नाहीत. उलट, जीवन जसे आहे तसे स्वीकारून त्यातून अर्थ शोधण्याची दृष्टी देतात. हीच त्यांच्या कवितेची मोठी ताकद आहे.‘खोप्यामधी खोपा’ याचे सुंदर उदाहरण आहे. पक्ष्याने आपल्या छोट्याशा चोचीने, पंखांच्या मदतीने विणलेले घरटे पाहताना बहिणाबाईंच्या नजरेला केवळ एक पक्षी दिसत नाही; त्या घरट्यात त्यांना श्रम, कौशल्य, संसार, सुरक्षितता आणि मायेचे विश्व दिसते. एका छोट्याशा घरट्यापासून त्या माणसाच्या घरापर्यंत पोहोचतात.घरटे बांधणाऱ्या सुगरणीचा तो प्रसंग साधा आहे; पण बहिणाबाईंच्या काव्यदृष्टीने तो साधा राहत नाही. माणसाकडे हात आहेत, बोटे आहेत, साधने आहेत; तरीही घर उभे करण्यासाठी किती धडपड करावी लागते. आणि एका छोट्याशा पक्ष्याला ना बांधकामाचे साधन, ना नकाशा, ना मोठी साधने; तरी तो आपल्या संसारासाठी घरटे उभे करतो. या साध्या निरीक्षणातून बहिणाबाई माणसाला कष्ट, जिद्द आणि जगण्याच्या कौशल्याचा धडा देतात.म्हणूनच कवितेत निसर्ग हा केवळ सौंदर्याचा विषय नाही. पक्षी, झाडे, पाऊस, वारा, नदी, शेत, पीक, माती, आकाश या सगळ्या गोष्टी त्यांच्या कवितेत माणसाशी बोलताना दिसतात. निसर्गाकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी मुळात अनुभवाची आहे. शेतकऱ्याच्या आयुष्यात पाऊस म्हणजे केवळ पावसाचे सौंदर्य नसते; तो जगण्याची आशा असतो. पीक म्हणजे फक्त हिरवाई नसते; त्यामागे कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची चिंता असते. घरटे म्हणजे फक्त पक्ष्याचे निवासस्थान नसते; ते संसाराच्या सुरक्षिततेचे प्रतीक बनते. कवितेची खरी श्रीमंती त्यांच्या भाषेतही आहे. खानदेशी बोलीतील शब्द, गावरान लय, ओवीची सहज चाल आणि बोलण्यातून उमटणारी आपुलकी यामुळे त्यांची कविता कृत्रिम वाटत नाही. ती वाचकासमोर येत नाही, ती जणू वाचकाच्या घरात येऊन बसते. तिच्यात पुस्तकात शिकलेली भाषा नसून जगण्यातून आलेली भाषा आहे.त्यांच्या कवितेतील स्त्रीजीवनही याच अनुभवातून उलगडते. घर सांभाळणारी स्त्री, शेतात राबणारी स्त्री, लेकरांसाठी जगणारी आई, संकटातही संसाराची गाडी पुढे नेणारी माय या सगळ्या रूपांचा स्पर्श त्यांच्या कवितेला आहे. त्यामुळे बहिणाबाईंचे काव्य हे केवळ एका व्यक्तीचे आत्मकथन राहत नाही; ते एका मोठ्या ग्रामीण स्त्रीविश्वाचे भावविश्व बनते. कवितेचे वैशिष्ट्य असे की त्या मोठे सत्य सांगण्यासाठी मोठ्या घटना शोधत नाहीत. त्यांना जीवन घराच्या अंगणातच सापडते. चुलीपाशी, शेतात, रस्त्यावर, पावसात, पक्ष्यांच्या घरट्यात, लेकरांच्या वागण्यात आणि रोजच्या संसाराच्या व्यवहारात त्यांना माणूस दिसतो. .
‘बहिणाबाईंची गाणी’ हा संग्रह त्यांच्या निधनानंतर १९५२ मध्ये प्रकाशित झाला. त्यांच्या कवितांना ओवीची पारंपरिक लय, ग्रामीण जीवनाची माती आणि अनुभवाची प्रामाणिकता लाभली आहे. त्यामुळे त्या कविता केवळ एका काळाच्या आठवणी नाहीत. काळ बदलला, घरांची रचना बदलली, जीवनशैली बदलली, शेतीचे स्वरूप बदलले; तरी माणसाचे सुख-दुःख, नाती, कष्ट, अपेक्षा आणि जगण्याची धडपड आजही तशीच आहे. म्हणून बहिणाबाई आजही आपल्याशी बोलताना जाणवतात.त्यांच्या कवितेचे महत्त्व केवळ एवढे नाही की त्यांनी ग्रामीण जीवनाचे चित्रण केले. त्यांचे मोठेपण याहून पुढे आहे. त्यांनी अनुभवाचे तत्त्वज्ञान केले. रोजच्या जगण्यातून त्यांनी जीवनाचा अर्थ शोधला. त्यांच्या शब्दांतून आपल्याला शिकवण मिळते की सुख मिळाले म्हणूनच जीवन सुंदर होत नाही आणि दुःख आले म्हणून ते निरर्थकही होत नाही. माणूस कसा जगतो, संकटातून कसा उभा राहतो, नात्यांना कशी ऊब देतो आणि आपल्या कष्टातून जगण्याला कसा अर्थ देतो यात जीवनाचे खरे सौंदर्य आहे.
त्यांच्या कवितेतील माती आपल्याला माणूसपणाची आठवण करून देते. चुलीचा धूर संसाराची ऊब सांगतो. शेताचा बांध श्रमाचे मोल सांगतो. पावसाची सर आशा शिकवते. पक्ष्याचे घरटे संसाराची किंमत सांगते आणि आईचे मन निःस्वार्थ प्रेमाचा अर्थ सांगते.म्हणून बहिणाबाई चौधरींच्या कवितेचा आस्वाद घेताना आपण केवळ कविता वाचत नाही; आपण जगण्याचे धडे ऐकतो. कवी आपल्याला माणूस म्हणून जगण्याचा अर्थ देतात, असे म्हटले जाते; बहिणाबाईंच्या बाबतीत हे अधिकच खरे ठरते. त्यांनी तत्त्वज्ञान ग्रंथातून सांगितले नाही; त्यांनी ते आपल्या जगण्यातून दाखवले. म्हणूनच त्यांच्या साध्या गावरान शब्दांना आजही असामान्य ताकद आहे.
मातीशी नातं जपून, कष्टाला मान देऊन, दुःखाला सामोरं जाऊन आणि माणुसकीची ऊब टिकवून जगावं बहिणाबाईंच्या कवितेतून मिळणारा हाच सर्वांत मोठा जीवनधडा आहे.
@बालस्नेही
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा
#तारे जमी पर -