आचार्य विनोबा भावे : पवनार ते देशभराची भूदान चळवळ.

आचार्य विनोबा भावे : पवनार ते देशभराची भूदान चळवळ.

आचार्य विनोबा भावे हे महात्मा गांधींच्या विचारपरंपरेतील एक महान समाजचिंतक, आध्यात्मिक साधक, सर्वोदयी कार्यकर्ते आणि अहिंसक सामाजिक परिवर्तनाचे पुरस्कर्ते होते. त्यांचे संपूर्ण जीवन सत्य, अहिंसा, अपरिग्रह, श्रमप्रतिष्ठा, ग्रामस्वराज्य, सर्वधर्मसमभाव आणि सर्वांच्या कल्याणासाठी समर्पित होते. महात्मा गांधींनी स्वातंत्र्यलढ्याला नैतिक आणि सामाजिक अधिष्ठान दिले, तर विनोबा भावे यांनी स्वातंत्र्यानंतर सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेच्या प्रश्नावर अहिंसक मार्गाने प्रयोग केला. त्यातूनच जगाच्या इतिहासात वेगळे स्थान निर्माण करणारी भूदान-ग्रामदान चळवळ उभी राहिली.

विनोबा भावे यांचा जन्म ११ सप्टेंबर १८९५ रोजी रायगड जिल्ह्यातील गागोदे या गावात झाला. त्यांचे मूळ नाव विनायक नरहरि भावे होते. लहानपणापासूनच त्यांना अध्यात्म, भारतीय तत्त्वज्ञान, भगवद्गीता आणि संतसाहित्याची ओढ होती. महात्मा गांधींच्या विचारांचा प्रभाव पडल्यानंतर त्यांनी आपले जीवन राष्ट्रसेवा आणि समाजसेवेला वाहून घेतले. गांधीजींच्या आश्रमजीवनात त्यांनी सत्य, अहिंसा, स्वावलंबन आणि श्रम यांचे प्रत्यक्ष शिक्षण घेतले.

१९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात त्यांनी सहभाग घेतला आणि ब्रिटिश सरकारच्या तुरुंगवासालाही सामोरे गेले. १९४० मध्ये महात्मा गांधींनी वैयक्तिक सत्याग्रहासाठी विनोबा भावे यांची पहिला सत्याग्रही म्हणून निवड केली. त्यामुळे गांधीजींच्या दृष्टीने विनोबांचे स्थान किती महत्त्वाचे होते, हे स्पष्ट होते.वर्धा जिल्ह्यातील पवनार हे विनोबा भावे यांच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. धाम नदीच्या काठावर त्यांनी १९३४ मध्ये परमधाम आश्रमाची स्थापना केली. पवनार येथील परमधाम आश्रमाची स्थापना आचार्य विनोबा भावे यांनी १९३४ मध्ये केली. पुढे हे ठिकाण त्यांच्या आध्यात्मिक साधनेबरोबरच सर्वोदयी विचार आणि सामाजिक प्रयोगांचे महत्त्वाचे केंद्र बनले.

पवनार येथे विनोबांनी साधेपणा, श्रम, स्वावलंबन, सामूहिक जीवन आणि आत्मशुद्धी यांना महत्त्व दिले. त्यांनी केवळ भाषणे केली नाहीत, तर आपल्या जीवनातूनच विचारांची अंमलबजावणी करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्यासाठी आश्रम म्हणजे केवळ निवासाचे ठिकाण नव्हते; ते सामाजिक परिवर्तनाची प्रयोगशाळा होते.याच पवनारमधून पुढे विनोबांनी देशाच्या विविध भागांत पदयात्रा करण्याचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या पवनारच्या आश्रमातून निघालेली ही पदयात्रा अखेरीस संपूर्ण भारताच्या सामाजिक प्रश्नांशी जोडली गेली.१९५१ मध्ये तेलंगणामध्ये हिंसक संघर्षाची परिस्थिती निर्माण झाली होती. त्या पार्श्वभूमीवर विनोबा भावे यांनी अहिंसेच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न सोडविण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी पदयात्रा सुरू केली.१८ एप्रिल १९५१ रोजी ते तेलंगणातील पोचमपल्ली गावात पोहोचले. तेथील भूमिहीन लोकांनी आपल्याला शेती करण्यासाठी जमीन मिळावी अशी विनंती केली. विनोबांनी उपस्थित गावकऱ्यांना विचारले की, शासनाकडून जमीन मिळणे शक्य नसेल तर गावातील जमीनदार या भूमिहीनांसाठी काही जमीन देऊ शकतील का?त्यावेळी रामचंद्र रेड्डी नावाच्या जमीनदाराने पुढे येऊन भूमिहीनांसाठी १०० एकर जमीन देण्याची तयारी दर्शविली. या घटनेतून भूदान चळवळीचा जन्म झाला. विनोबांना या घटनेतून हिंसेऐवजी स्वेच्छा, त्याग आणि मनपरिवर्तनाच्या माध्यमातून जमीन प्रश्न सोडविण्याची शक्यता दिसली.ही घटना नियोजित नव्हती. ती एका प्रत्यक्ष सामाजिक परिस्थितीतून निर्माण झालेली होती. पण विनोबांनी तिच्यातून एका मोठ्या राष्ट्रीय चळवळीची शक्यता ओळखली.भूदान चळवळीची सुरुवात पोचमपल्ली येथे झाली; परंतु तिचे व्यापक रूप विनोबांच्या देशव्यापी पदयात्रेमुळे निर्माण झाले.

१२ सप्टेंबर १९५१ रोजी विनोबा पवनारहून दिल्लीच्या दिशेने पदयात्रेला निघाले. त्यानंतर त्यांची पदयात्रा जवळपास तेरा वर्षे सुरू राहिली. या काळात त्यांनी सुमारे ६५,००० किलोमीटरचा पायी प्रवास केल्याची नोंद विनोबा साहित्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावर आहे. १९६४ मध्ये ते पुन्हा पवनारला परतले.

या पदयात्रेदरम्यान विनोबा गावोगावी जात, लोकांशी संवाद साधत आणि जमीनदारांना त्यांच्या जमिनीतील काही हिस्सा भूमिहीनांसाठी स्वेच्छेने देण्याचे आवाहन करत. त्यामुळे भूदान ही केवळ एखाद्या प्रदेशापुरती मर्यादित चळवळ राहिली नाही; ती देशव्यापी सामाजिक चळवळ बनली.१९५१ च्या तेलंगणा दौऱ्यातच सुमारे १२,२०० एकर जमीन भूदान म्हणून मिळाल्याची नोंद उपलब्ध आहे. त्यानंतर उत्तर प्रदेश, बिहार आणि देशाच्या इतर भागांतही चळवळीचा विस्तार झाला.१९५२ मध्ये सर्व सेवा संघाच्या कार्यक्रमात भूदानाला संघटित स्वरूप देण्यात आले आणि पुढील काळात ग्रामदानाची संकल्पनाही पुढे आली. 

भूदान चळवळ किती मोठ्या प्रमाणावर पोहोचली याचा महत्त्वाचा दाखला विनोबा साहित्याच्या अधिकृत संग्रहात आढळतो. १९६१ पर्यंतच्या एका नोंदीनुसार भूदानामध्ये सुमारे ४५ लाख एकर जमीन प्राप्त झाली होती आणि पाच लाखांहून अधिक लोकांनी जमीन दान केली होती.

विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीत चार दशलक्ष एकरांपेक्षा अधिक जमीन जमा झाल्याचा उल्लेख आहे. भूदान पुढे ग्रामदानाच्या व्यापक संकल्पनेत विकसित झाले.महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातही भूदानाला प्रतिसाद मिळाला. विनोबांच्या कुटुंबीयांनी गागोदे येथे जमीन दान केली आणि पुढे १९७० पर्यंत रायगड जिल्ह्यात सर्वोदयी कार्यकर्त्यांना भूदानासाठी ३,७३८ एकर जमीन मिळाल्याची नोंद आहे.विनोबांच्या मते केवळ काही एकर जमीन भूमिहीनांना देणे हा अंतिम उद्देश नव्हता. समाजाच्या आर्थिक रचनेतच परिवर्तन झाले पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यामुळे भूदानानंतर त्यांनी ग्रामदानाचा विचार पुढे आणला.

जमीन ही केवळ व्यक्तीच्या मालकीची वस्तू नसून ती समाजाच्या जीवनाचा आधार आहे, या भूमिकेतून त्यांनी सामूहिक मालकी, सामूहिक जबाबदारी आणि गावाच्या स्वावलंबनाचा विचार मांडला.

त्यांच्या दृष्टीने खरी क्रांती म्हणजे हिंसक संघर्ष नव्हे, तर माणसाच्या मनाचे परिवर्तन होय. जमीनदाराने कायद्याच्या भीतीने नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकी आणि मानवतेच्या भावनेतून जमीन द्यावी, हा भूदानाचा मूलभूत विचार होता.

सत्य आणि अहिंसा हे त्यांच्या जीवनाचे मूलभूत आधार होते. आर्थिक विषमता दूर करण्यासाठी हिंसक क्रांतीचा मार्ग स्वीकारण्याऐवजी त्यांनी स्वेच्छा, त्याग, संवाद आणि मनपरिवर्तनाचा मार्ग स्वीकारला.

पवनारच्या परमधाम आश्रमातून त्यांनी साधेपणा आणि स्वावलंबनाचा संदेश दिला. याच विचारांच्या आधारे त्यांनी देशभर पदयात्रा केली आणि भूमिहीन, गरीब, वंचित आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांशी स्वतःला जोडले.म्हणूनच पवनार ते पोचमपल्ली आणि पोचमपल्ली ते संपूर्ण भारत पोहचला.

देशभर प्रदीर्घ पदयात्रा केल्यानंतर विनोबा भावे पुन्हा पवनार येथे आले. पुढील काळात त्यांनी बाह्य सामाजिक कार्यापेक्षा आध्यात्मिक साधना, चिंतन आणि मौनाला अधिक महत्त्व दिले. २५ डिसेंबर १९७४ ते २५ डिसेंबर १९७५ या काळात त्यांनी एक वर्ष मौन पाळले. आयुष्याच्या अखेरच्या काळात ते पवनार आश्रमातच राहिले.

१५ नोव्हेंबर १९८२ रोजी पवनार येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जीवनाचा शेवटही त्यांच्या कर्मभूमीतच झाला.पवनारच्या भूमीतून उभा राहिलेला हा विचार नंतर देशभर फिरला आणि लाखो लोकांना स्पर्श करून गेला. म्हणूनच विनोबा भावे यांचे जीवन हे पवनारच्या साधनेपासून भारताच्या सर्वोदयी प्रवासापर्यंतचा एक महान सामाजिक प्रयोग म्हणून भारतीय इतिहासात सदैव स्मरणात राहील.