मानवसेवेला वाहिलेले एक प्रेरणादायी जीवन,मदर टेरेसा...

मदर तेरेसा : मानवसेवेला वाहिलेले एक प्रेरणादायी जीवन

मदर तेरेसा हे नाव घेतले की,आपल्या डोळ्यांसमोर गरिबांच्या, अनाथांच्या, आजारी आणि निराधार माणसांच्या सेवेसाठी आपले संपूर्ण जीवन समर्पित करणारे एक व्यक्तिमत्त्व उभे राहते. विसाव्या शतकातील मानवतावादी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये मदर तेरेसा यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. साधे जीवन, निःस्वार्थ सेवा, गरिबांविषयी करुणा आणि संकटात सापडलेल्या माणसाला आधार देण्याची वृत्ती या गुणांमुळे त्या जगभर प्रसिद्ध झाल्या. त्यांनी आपल्या आयुष्यातील अनेक दशके भारतात घालवली आणि विशेषतः कोलकाता शहरातील गरीब, निराधार, आजारी आणि मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या लोकांची सेवा केली. त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना जगभरातून सन्मान मिळाला आणि १९७९ मध्ये त्यांना नोबेल शांतता पुरस्काराने गौरविण्यात आले. पुढे २०१६ मध्ये कॅथोलिक चर्चने त्यांना संतपद बहाल केले आणि त्या ‘सेंट तेरेसा ऑफ कलकत्ता’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या.

मदर तेरेसा यांचे मूळ नाव आग्नेश गोंझा बोयाज्यू असे होते. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी स्कोप्जे येथे झाला. त्या काळात स्कोप्जे हे ऑटोमन साम्राज्याच्या प्रदेशाचा भाग होते. त्यांचे कुटुंब अल्बेनियन वंशाचे आणि कॅथोलिक धर्माचे पालन करणारे होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव निकोला बोयाज्यू आणि आईचे नाव द्राना बोयाज्यू होते. त्यांच्या कुटुंबात धार्मिक वातावरण होते. लहानपणापासूनच   आग्नेश  यांच्या मनावर धर्म, दया, गरिबांची सेवा आणि इतरांना मदत करण्याचे संस्कार झाले.त्यांचे बालपण साधेपणाने गेले. त्यांना लहानपणापासूनच धार्मिक कार्याची आणि समाजातील गरजू लोकांची जाणीव होती. त्यांच्या आईचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर विशेष प्रभाव होता. आई मुलांना गरिबांविषयी संवेदनशील राहण्यास आणि गरजूंना मदत करण्यास शिकवत असे. घरातील धार्मिक वातावरणामुळे त्यांच्या मनात ईश्वराविषयी श्रद्धा निर्माण झाली. परंतु त्यांची श्रद्धा केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित राहिली नाही. ती पुढे मानवसेवेत परिवर्तित झाली.त्यांच्या वडिलांचे निधन त्या लहान असतानाच झाले. वडिलांच्या निधनानंतर कुटुंबावर आर्थिक आणि मानसिक संकट आले. आईने आपल्या मुलांचे संगोपन मोठ्या धैर्याने केले. या परिस्थितीने यांच्या मनात जीवनातील दुःख आणि संघर्षांविषयी खोल समज निर्माण झाली. माणूस कितीही अडचणीत असला तरी त्याला आधार देणे आवश्यक आहे, ही भावना त्यांच्या मनात अधिक दृढ होत गेली.लहानपणापासूनच यांना मिशनरी कार्याविषयी आकर्षण होते. भारतातील मिशनरी कार्याबद्दल त्यांना माहिती मिळत होती. भारतातील गरीब लोकांची परिस्थिती, त्यांचे जीवन आणि त्यांच्यासाठी काम करणाऱ्या मिशनऱ्यांविषयी त्यांना विशेष आकर्षण वाटत होते. वयाच्या अठराव्या वर्षी त्यांनी आपले कुटुंब आणि परिचित वातावरण सोडून धार्मिक जीवन स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होता.१९२८ मध्ये आग्नेश  आयर्लंडमध्ये गेल्या आणि सिस्टर्स ऑफ लोरेटो या धार्मिक संस्थेत दाखल झाल्या. तेथे त्यांनी इंग्रजी भाषा शिकली आणि भारतात मिशनरी म्हणून काम करण्यासाठी आवश्यक तयारी केली. धार्मिक जीवन स्वीकारल्यानंतर त्यांना ‘सिस्टर मेरी तेरेसा’ हे नाव मिळाले. पुढे हेच नाव जगभर ‘मदर तेरेसा’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.आयर्लंडमधील वास्तव्य फार मोठे नव्हते. काही काळ प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्या भारतात आल्या. १९२९ मध्ये त्या भारतात दाखल झाल्या. भारत त्यांच्या आयुष्याची कर्मभूमी बनला. सुरुवातीला त्यांनी दार्जिलिंग येथे धार्मिक प्रशिक्षण घेतले. त्यानंतर त्या कोलकात्यातील सेंट मेरीज स्कूलमध्ये शिक्षिका म्हणून कार्य करू लागल्या.शिक्षिका म्हणून काम करताना त्यांना विद्यार्थिनींच्या शिक्षणाची जबाबदारी होती. त्या विद्यार्थिनींना केवळ पुस्तकातील ज्ञान देत नसत, तर शिस्त, प्रेम, सेवा आणिl माणुसकी यांचे महत्त्वही सांगत. त्या काळात कोलकाता हे मोठे आणि गजबजलेले शहर होते. शहरात मोठ्या प्रमाणावर गरिबी, रोगराई, भूक आणि सामाजिक विषमता होती. शाळेच्या सुरक्षित वातावरणाच्या बाहेर पडल्यावर मदर तेरेसा यांना या वास्तवाचा जवळून अनुभव येत होता.त्यांच्या आयुष्यातील सर्वांत महत्त्वाचा वळण १९४६ मध्ये आले. दार्जिलिंगला रेल्वेने प्रवास करत असताना त्यांना एक अंतर्मनातील आध्यात्मिक आवाहन झाल्याचे त्यांनी नंतर सांगितले. त्यांनी याला ‘कॉल विथिन अ कॉल’ म्हणजेच ‘आवाहनातील आवाहन’ असे म्हटले. गरीब आणि निराधार लोकांमध्ये जाऊन त्यांची सेवा करण्याची प्रेरणा त्यांना मिळाली. या अनुभवाने त्यांच्या जीवनाची दिशा बदलली.त्यांनी धार्मिक संस्थेतील तुलनेने सुरक्षित जीवन सोडून गरिबांमध्ये राहून त्यांची सेवा करण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय सोपा नव्हता. अनेक अडचणी, अनिश्चितता आणि विरोध असूनही त्यांनी आपला निर्णय कायम ठेवला. अखेर त्यांना शाळेतील अध्यापनाचे कार्य सोडून झोपडपट्टीतील गरीब लोकांमध्ये काम करण्याची परवानगी मिळाली.१९४८ मध्ये त्यांनी साध्या पांढऱ्या साडीवर निळ्या किनारीचा पोशाख स्वीकारला. पुढे हाच पोशाख त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख बनला. त्यांनी कोलकात्याच्या झोपडपट्ट्यांमध्ये जाऊन गरीब मुलांना शिकवण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या हातात सुरुवातीला मोठी आर्थिक साधने नव्हती. मोठी संस्था नव्हती. मोठे कर्मचारी नव्हते. परंतु त्यांच्याकडे प्रचंड इच्छाशक्ती आणि सेवा करण्याची तयारी होती.

रस्त्याच्या कडेला, झोपडपट्टीत आणि गरीब वस्त्यांमध्ये त्यांनी मुलांना शिकवायला सुरुवात केली. फळा, बाक किंवा मोठी शाळा नसतानाही शिक्षणाची प्रक्रिया सुरू राहिली. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ अक्षरज्ञान नव्हते. शिक्षणामुळे माणसाला आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि चांगले जीवन जगण्याची संधी मिळते, असा त्यांचा विश्वास होता.

गरीब लोकांमध्ये काम करताना त्यांना अनेक गंभीर समस्या जाणवल्या. अनेक लोकांकडे राहण्यासाठी घर नव्हते. अनेकांना दोन वेळचे अन्न मिळत नव्हते. आजारी लोकांना उपचार मिळत नव्हते. वृद्ध आणि निराधार लोक रस्त्यावर पडलेले असत. अनाथ मुलांना आधार नव्हता. कुष्ठरोग, क्षयरोग आणि इतर आजारांनी त्रस्त लोक समाजापासून दूर केले जात होते. मृत्यूच्या जवळ असलेल्या अनेकांना शेवटच्या क्षणीही माणुसकीची साथ मिळत नव्हती.

या परिस्थितीने मदर तेरेसा यांच्या मनाला मोठा धक्का दिला. त्यांनी ठरवले की ज्या व्यक्तीला समाजाने नाकारले आहे, त्याला आपण नाकारायचे नाही. ज्या व्यक्तीकडे पैसा नाही, त्याला आपल्याकडील माणुसकी द्यायची. ज्या व्यक्तीकडे घर नाही, त्याला आश्रय द्यायचा. ज्या व्यक्तीला प्रेम मिळाले नाही, त्याला प्रेम द्यायचे. या विचारातून पुढे एक मोठी मानवसेवा चळवळ उभी राहिली.१९५० मध्ये मदर तेरेसा यांनी ‘मिशनरीज ऑफ चॅरिटी’ या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेचे मुख्य उद्दिष्ट गरीब आणि सर्वाधिक गरजू लोकांची सेवा करणे होते. सुरुवातीला ही संस्था अत्यंत लहान होती. काही नन्स आणि काही स्वयंसेवकांच्या मदतीने कार्य सुरू झाले. परंतु मदर तेरेसा यांच्या कार्याची माहिती जसजशी पसरत गेली तसतसे अधिकाधिक लोक त्यांच्या कार्याशी जोडले गेले.मिशनरीज ऑफ चॅरिटीने गरजू लोकांसाठी विविध प्रकारची सेवा सुरू केली. निराधारांसाठी निवारा, अनाथ मुलांसाठी घर, आजारी लोकांसाठी सेवा, मृत्यूच्या जवळ असलेल्या व्यक्तींसाठी आश्रय, गरिबांसाठी अन्न, कुष्ठरोग्यांसाठी सेवा आणि शिक्षणाच्या सुविधा अशा अनेक क्षेत्रांत संस्था काम करू लागली.

कोलकात्यात त्यांनी ‘निर्मल हृदय’ नावाचे केंद्र सुरू केले. या केंद्राचा उद्देश मृत्यूच्या जवळ असलेल्या निराधार व्यक्तींना आधार देणे हा होता. रस्त्यावर पडलेल्या किंवा कोणीही स्वीकारत नसलेल्या लोकांना येथे आणले जात असे. त्यांना अन्न, निवारा, स्वच्छता आणि शक्य तेवढी वैद्यकीय सेवा दिली जात असे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे त्यांना त्यांच्या जीवनाच्या शेवटच्या काळात माणुसकीची साथ दिली जात असे.मदर तेरेसा यांचे कार्य केवळ कोलकात्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. त्यांच्या संस्थेचा विस्तार भारतातील अनेक भागांत झाला आणि पुढे जगभरातील अनेक देशांमध्ये त्यांची सेवा केंद्रे सुरू झाली. मिशनरीज ऑफ चॅरिटीच्या सदस्यांनी रुग्ण, अनाथ, वृद्ध, बेघर आणि समाजातील उपेक्षित लोकांसाठी काम केले.

त्यांच्या संस्थेतील नन्स साधेपणाचे जीवन जगत. त्या गरिबांमध्ये राहून त्यांची सेवा करत. संस्थेतील सदस्यांनी ब्रह्मचर्य, गरिबी आणि आज्ञाधारकता या धार्मिक व्रतांचे पालन करण्याबरोबरच सर्वांत गरीब लोकांची निःस्वार्थ सेवा करण्याचे विशेष व्रत स्वीकारले.

मदर तेरेसा यांच्या कार्यामागे प्रसिद्धी किंवा संपत्ती मिळवण्याची इच्छा नव्हती, असे त्यांच्या समर्थकांचे मत होते. त्या सेवा हीच श्रद्धेची खरी अभिव्यक्ती मानत. त्यांच्या दृष्टीने एखाद्या गरीब व्यक्तीला अन्न देणे, एखाद्या आजारी व्यक्तीची काळजी घेणे किंवा एखाद्या निराधार व्यक्तीला आधार देणे हेच मानवतेचे खरे कार्य होते.

त्यांच्या कार्यात अनेक स्वयंसेवक सहभागी झाले. जगातील विविध देशांतून लोक कोलकात्यात येत आणि त्यांच्या संस्थेच्या कार्यात मदत करत. काही लोक आर्थिक मदत करत, काही वैद्यकीय सेवा देत, काही अन्न व कपडे देत तर काही प्रत्यक्ष सेवाकार्यात सहभागी होत.

मदर तेरेसा यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा गुण म्हणजे त्यांची साधी राहणी. त्यांचा पोशाख साधा होता. त्यांचे वैयक्तिक जीवन अत्यंत मितव्ययी होते. त्यांना मोठ्या ऐश्वर्याची किंवा सुखसोयींची आवश्यकता नव्हती. त्या ज्या लोकांसाठी काम करत होत्या, त्यांचे जीवन समजून घेण्यासाठी स्वतःही साधेपणाने जगत.

मदर तेरेसा यांच्या कार्याची जागतिक पातळीवर दखल घेतली गेली. १९६२ मध्ये त्यांना रॅमन मॅगसेसे शांतता पुरस्कार देण्यात आला. हा आशियातील अत्यंत प्रतिष्ठेचा पुरस्कार मानला जातो. त्यांच्या मानवसेवेचा गौरव म्हणून हा पुरस्कार त्यांना देण्यात आला.

यानंतर त्यांच्या कार्याची प्रसिद्धी अधिक वाढली. भारत सरकारनेही त्यांना विविध सन्मान दिले. १९६२ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्कार मिळाला. पुढे १९८० मध्ये भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेल्या भारतरत्नने त्यांचा गौरव करण्यात आला. त्यांना मिळालेल्या सन्मानांमध्ये भारतरत्न हा विशेष महत्त्वाचा सन्मान होता.१९७९ मध्ये त्यांच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाचा क्षण आला. त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कार जाहीर झाला. जगातील सर्वांत प्रतिष्ठित पुरस्कारांपैकी एक असलेल्या या पुरस्काराने त्यांच्या मानवसेवेची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दखल घेतली. पुरस्कार स्वीकारताना त्यांनी गरिबी, भूक, उपेक्षा आणि माणुसकी यांविषयी जगाचे लक्ष वेधले..

त्यांच्या जीवनात अनेक अडचणी आल्या. त्यांच्यावर टीकाही झाली. त्यांच्या संस्थांमधील काही केंद्रांतील वैद्यकीय सुविधा, स्वच्छता, उपचारांची पद्धत आणि वेदनाशामक औषधांच्या वापराबाबत काही टीकाकारांनी प्रश्न उपस्थित केले. काही संशोधक आणि लेखकांनी त्यांच्या कार्यपद्धतीवर कठोर टीका केली. दुसरीकडे त्यांच्या समर्थकांनी असा युक्तिवाद केला की अत्यंत मर्यादित साधनांमध्ये त्यांनी ज्या लोकांना समाजाने पूर्णपणे नाकारले होते, त्यांच्यासाठी आश्रय आणि काळजीची व्यवस्था निर्माण केली.

मदर तेरेसा यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना या दोन्ही बाजू समजून घेणे आवश्यक आहे. त्यांचे कार्य मानवतेच्या सेवेसाठी प्रेरणादायी ठरले, हे निर्विवाद आहे. त्याच वेळी कोणत्याही मोठ्या सामाजिक कार्याचे मूल्यमापन करताना त्यातील मर्यादा, प्रश्न आणि टीकाही समजून घेणे आवश्यक असते. इतिहासातील व्यक्तिमत्त्वांकडे केवळ गौरवाच्या किंवा केवळ टीकेच्या एका दृष्टिकोनातून पाहण्याऐवजी त्यांच्या संपूर्ण कार्याचा संदर्भ समजून घेणे अधिक योग्य ठरते,

त्यांच्या जीवनाचा भारताशी असलेला संबंध अत्यंत विशेष होता. भारत त्यांच्यासाठी केवळ काम करण्याचे ठिकाण नव्हते, तर त्यांची कर्मभूमी होती. त्यांनी भारतातील गरिबी, सामाजिक विषमता, रोगराई आणि उपेक्षा जवळून पाहिली. या समस्यांशी सामना करताना त्यांनी आपले आयुष्य सेवेला वाहिले.

कोलकाता शहराशी त्यांचे नाव इतके जोडले गेले की जगभरात त्या ‘मदर तेरेसा ऑफ कलकत्ता’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. कोलकात्याच्या गरीब वस्त्यांमध्ये काम करणारी एक साधी नन हळूहळू जागतिक मानवतावादी व्यक्तिमत्त्व बनली, ही त्यांच्या जीवनाची विलक्षण कथा आहे.

त्यांच्या जीवनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची आध्यात्मिक संघर्षाची भावना. त्यांच्या वैयक्तिक लेखनातून आणि पत्रव्यवहारातून त्यांच्या श्रद्धेतील अंतर्गत संघर्ष आणि आध्यात्मिक अंधाराचे अनुभवही समोर आले आहेत. बाहेरून त्या अत्यंत श्रद्धाळू आणि सेवाभावी दिसत असल्या तरी त्यांच्या अंतर्मनातही अनेक प्रश्न आणि संघर्ष होते. यामुळे त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक मानवी आणि वास्तववादी दिसते.

मदर तेरेसा यांचे निधन ५ सप्टेंबर १९९७ रोजी कोलकाता येथे झाले. त्यांच्या निधनाने भारतासह जगभरात शोक व्यक्त करण्यात आला. त्या वेळी त्यांचे वय ८७ वर्षे होते. भारत सरकारने त्यांच्यावर राजकीय आणि सामाजिक क्षेत्रातील प्रमुख व्यक्तींना दिल्या जाणाऱ्या सन्मानाने अंत्यसंस्कार केले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांची संस्था आणि सेवाकार्य सुरू राहिले.मदर तेरेसा यांच्या मृत्यूनंतर त्यांना संतपद देण्याची प्रक्रिया सुरू झाली. कॅथोलिक चर्चमध्ये एखाद्या व्यक्तीला संत घोषित करण्यासाठी त्याच्या जीवनाचे, कार्याचे आणि कथित चमत्कारांचे परीक्षण केले जाते. मदर तेरेसा यांच्या बाबतीतही अशी प्रक्रिया पार पडली.

४ सप्टेंबर २०१६ रोजी पोप फ्रान्सिस यांनी रोममध्ये मदर तेरेसा यांना संतपद बहाल केले. त्यानंतर त्या अधिकृतपणे ‘सेंट तेरेसा ऑफ कलकत्ता’ म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. त्यांच्या निधनाचा दिवस ५ सप्टेंबर हा त्यांचा पर्वदिन म्हणून साजरा केला जातो.२०१७ मध्ये त्यांना कोलकाता येथील रोमन कॅथोलिक आर्चडायोसिसच्या सह-संरक्षक संतांपैकी एक म्हणून घोषित करण्यात आले. त्यामुळे त्यांच्या भारतातील सेवाकार्याला धार्मिक परंपरेतही विशेष स्थान मिळाले.

मदर तेरेसा यांच्या जीवनाचा विचार केला तर त्यांच्या कार्यातून अनेक सामाजिक आणि मानवी मूल्ये समोर येतात. गरिबी ही केवळ आकडेवारी नाही, तर ती माणसाच्या जीवनातील वेदना आहे, हे त्यांनी जगाला दाखवून दिले. समाजातील शेवटच्या व्यक्तीकडेही सन्मानाने पाहिले पाहिजे, हा संदेश त्यांच्या कार्यातून मिळतो.आजच्या आधुनिक आणि वेगवान जगात आर्थिक प्रगती मोठ्या प्रमाणावर होत आहे. तंत्रज्ञानाने माणसाचे जीवन बदलले आहे. जग अधिक जवळ आले आहे. परंतु या प्रगतीबरोबरच गरिबी, एकाकीपणा, वृद्धत्व, मानसिक ताण, सामाजिक विषमता आणि उपेक्षा यांसारख्या समस्या अजूनही आहेत. त्यामुळे मदर तेरेसा यांच्या जीवनातील सेवाभावाचा विचार आजही महत्त्वाचा ठरतो.मानवसेवा करण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने मोठी संस्था उभारली पाहिजे असे नाही. आपल्या आसपासच्या एखाद्या गरजू व्यक्तीला मदत करणे, एखाद्या गरीब मुलाच्या शिक्षणासाठी हातभार लावणे, वृद्ध व्यक्तीला वेळ देणे, आजारी व्यक्तीची काळजी घेणे, भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देणे किंवा निराधार व्यक्तीशी प्रेमाने बोलणे यामधूनही मानवसेवा होऊ शकते. मदर तेरेसा यांच्या कार्याचा हा सर्वांत व्यापक संदेश मानता येतो.त्यांचे जीवन आपल्याला आणखी एक गोष्ट शिकवते. मोठे काम करण्यासाठी सुरुवातीला मोठी साधने असणे आवश्यक नाही. एका व्यक्तीची प्रामाणिक इच्छा आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न यांतूनही मोठे परिवर्तन घडू शकते. मदर तेरेसा यांनी जेव्हा गरिबांमध्ये काम सुरू केले तेव्हा त्यांच्याकडे मोठी संस्था किंवा भरपूर पैसा नव्हता. परंतु त्यांच्या कार्यामागे दृढ निश्चय होता. त्या एका व्यक्तीपासून सुरू झालेल्या सेवाकार्याने पुढे जगभरातील हजारो लोकांना प्रेरणा दिली.मदर तेरेसा यांच्या जीवनात शिक्षणालाही महत्त्व होते. त्यांनी स्वतः शिक्षिका म्हणून काम केले आणि गरीब मुलांसाठी शिक्षणाची दारे उघडण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षण हे समाजातील दुर्बल घटकांना सक्षम करण्याचे प्रभावी साधन आहे, ही जाणीव त्यांच्या कार्यात दिसते.त्यांच्या जीवनातून शिक्षकांसाठीही प्रेरणा घेता येते. शिक्षक केवळ विषय शिकवत नाही, तर विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडण करतो. विद्यार्थ्यांच्या मनात सहानुभूती, सामाजिक जबाबदारी, सेवा, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकीची भावना निर्माण करणे हेही शिक्षणाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. मदर तेरेसा यांनी शिक्षक म्हणून सुरुवात केली आणि पुढे मानवसेवेचे मोठे कार्य उभे केले, ही बाब विशेष प्रेरणादायी आहे.मदर तेरेसा यांचे व्यक्तिमत्त्व प्रसिद्धीपेक्षा सेवेला महत्त्व देणारे होते. जगभरातून पुरस्कार आणि सन्मान मिळूनही त्यांच्या जीवनशैलीत मोठा बदल झाला नाही. त्या आपल्या कामाशी जोडलेल्या राहिल्या. त्यांच्या हातून होणाऱ्या प्रत्येक सेवेमागे गरजू व्यक्तीचे दुःख कमी करण्याची इच्छा होती.त्यांच्या कार्यामुळे जगातील अनेक लोकांना स्वयंसेवा करण्याची प्रेरणा मिळाली. मानवतेसाठी काम करणाऱ्या अनेक संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांना त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा मिळाली. त्यांचे नाव आजही समाजसेवा, दानशूरता आणि गरीबांच्या सेवेशी जोडले जाते.

मदर तेरेसा यांचे जीवन केवळ गौरवकथेच्या रूपात पाहणे योग्य नाही. त्यांच्यावर झालेली टीका आणि त्यांच्या संस्थांशी संबंधित प्रश्नही इतिहासाचा भाग आहेत. कोणत्याही मोठ्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करताना त्यांच्या कार्याचे सकारात्मक परिणाम आणि मर्यादा दोन्ही समजून घेणे आवश्यक असते. त्यामुळे मदर तेरेसा यांचे जीवन हे एकाच वेळी प्रेरणादायी, चर्चेचे आणि अभ्यासाचे विषय बनते. जीवनातील सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्यांनी समाजातील दुर्लक्षित लोकांना दृश्यमान केले. ज्यांच्याकडे समाज सहसा दुर्लक्ष करतो, अशा लोकांकडे त्यांनी जगाचे लक्ष वेधले. रस्त्यावरचा भिकारी, अनाथ मूल, मृत्यूच्या उंबरठ्यावरचा रुग्ण, कुष्ठरोगी किंवा निराधार वृद्ध व्यक्ती हा समाजाचा भार नसून तोही सन्मानाने जगण्याचा अधिकार असलेला माणूस आहे, हा विचार त्यांनी आपल्या कार्यातून मांडला.माणुसकीची खरी परीक्षा संकटाच्या काळात होते. सुखी आणि संपन्न लोकांमध्ये राहणे सोपे असते; परंतु रोग, गरिबी, दुर्गंधी, मृत्यू आणि उपेक्षेने भरलेल्या वातावरणात जाऊन सेवा करणे कठीण असते. मदर तेरेसा यांनी अशा परिस्थितीत दीर्घकाळ काम केले. म्हणूनच त्यांचे कार्य अनेक लोकांसाठी प्रेरणेचे स्रोत बनले. जीवनात त्याग हा महत्त्वाचा घटक होता. त्यांनी तरुण वयात कुटुंबापासून दूर जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर त्यांनी वैयक्तिक सुखसोयींचा त्याग केला. त्यांनी आपले जीवन इतरांसाठी समर्पित केले. या त्यागातूनच त्यांच्या कार्याची व्यापकता निर्माण झाली.

मदर तेरेसा यांचा वारसा आजही त्यांच्या संस्थेच्या माध्यमातून पुढे चालू आहे. जगातील अनेक देशांमध्ये मिशनरीज ऑफ चॅरिटीचे कार्य सुरू आहे. गरीब, अनाथ, आजारी, वृद्ध आणि निराधार लोकांसाठी विविध सेवा दिल्या जात आहेत. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांनी सुरू केलेली सेवा परंपरा कायम राहिली आहे.ती एका छोट्या कृतीपासून होते. एखाद्याच्या डोळ्यातील अश्रू पुसणे, भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देणे, निराधाराला आधार देणे, आजारी व्यक्तीला धीर देणे आणि कोणत्याही अपेक्षेशिवाय दुसऱ्याच्या जीवनात थोडा आनंद निर्माण करणे यामधून मानवतेची खरी सुरुवात होते.

आज आपण विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि आर्थिक प्रगतीच्या युगात जगत असलो तरी समाजातील दुर्बल घटकांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. प्रत्येक माणसाला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे. या मूलभूत मूल्याची जाणीव मदर तेरेसा यांच्या जीवनातून होते.

मदर तेरेसा या एका देशात जन्मलेल्या, दुसऱ्या देशात प्रशिक्षण घेतलेल्या आणि भारताला आपली कर्मभूमी बनवलेल्या महिला होत्या. त्यांनी आपल्या धार्मिक श्रद्धेतून प्रेरणा घेतली, परंतु त्यांच्या सेवाकार्याचा प्रभाव धर्म आणि देशाच्या सीमा ओलांडून जगभर पोहोचला. म्हणूनच त्या केवळ एका धार्मिक संस्थेच्या प्रमुख म्हणून नव्हे, तर विसाव्या शतकातील एका महत्त्वाच्या मानवतावादी व्यक्तिमत्त्वाच्या रूपात स्मरणात राहिल्या.त्यांच्या जीवनाची कथा ही एका सामान्य मुलीपासून जागतिक स्तरावरील सेवाभावी व्यक्तिमत्त्व बनण्याची कथा आहे. अॅग्नेस गोंझा बोयाज्यू या नावाने जन्मलेल्या मुलीने पुढे ‘मदर तेरेसा’ म्हणून जगभर ओळख निर्माण केली. त्यांच्या जीवनात संपत्ती नव्हती, सत्ता नव्हती आणि राजकीय पद नव्हते. परंतु त्यांच्याकडे माणसाच्या दुःखाकडे पाहण्याची दृष्टी आणि त्या दुःखाला प्रतिसाद देण्याची तयारी होती.मदर तेरेसा यांच्या जीवनाकडे पाहताना आपल्याला स्वतःलाही एक प्रश्न विचारावा लागतो. आपल्या आसपासच्या गरजू माणसासाठी आपण काय करतो? समाजातील एखाद्या दुर्बल व्यक्तीचे जीवन थोडे सोपे करण्यासाठी आपण आपल्या वेळेचा, ज्ञानाचा किंवा साधनांचा किती उपयोग करतो? या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे हीच त्यांच्या जीवनाला खरी आदरांजली ठरू शकते.मदर तेरेसा यांच्या जीवनातील सर्वांत मोठा संदेश म्हणजे मानवतेला केंद्रस्थानी ठेवणे. धर्म, जात, भाषा, प्रदेश, संपत्ती किंवा सामाजिक स्थान यापलीकडे जाऊन माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारणे आवश्यक आहे. समाजात कितीही मोठी प्रगती झाली तरी जर एखादा माणूस भुकेला, आजारी, निराधार किंवा एकाकी असेल तर आपली प्रगती अपुरी आहे, ही जाणीव त्यांच्या कार्यातून मिळते.त्यांचे जीवन परिपूर्ण होते असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. त्यांच्या कार्यावर टीका झाली, त्यांच्या पद्धतींवर प्रश्न उपस्थित झाले आणि त्यांच्या संस्थांबद्दलही विविध मतप्रवाह आहेत. परंतु त्यांच्या जीवनातील सेवाभाव आणि गरीबांसाठी निर्माण केलेले व्यापक कार्य यामुळे त्या इतिहासात महत्त्वाचे स्थान मिळवतात. त्यांचे जीवन गौरव आणि प्रश्न या दोन्हींच्या संदर्भात अभ्यासले जावे, हीच संतुलित भूमिका ठरते.मदर तेरेसा यांच्या स्मृतीचा खरा अर्थ केवळ त्यांचा फोटो लावणे किंवा त्यांचे नाव घेणे नाही. त्यांच्या जीवनातून माणुसकी, सेवा, करुणा आणि सामाजिक जबाबदारीची प्रेरणा घेणे हा त्यांच्या स्मृतीचा खरा अर्थ आहे. समाजातील दुर्बल व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर हास्य आणण्यासाठी आपण केलेली छोटीशी कृतीदेखील मोठ्या मानवसेवेचा भाग ठरू शकते.मदर तेरेसा यांनी जगाला संपत्तीपेक्षा माणुसकीचे मूल्य दाखवून दिले. त्यांनी आयुष्यभर गरिबांमध्ये राहून सेवा केली. त्यांनी अनाथांना आधार दिला, आजारी लोकांची काळजी घेतली, मृत्यूच्या उंबरठ्यावर असलेल्या निराधारांना आश्रय दिला आणि गरीब मुलांच्या शिक्षणासाठी काम केले. त्यांच्या कार्याचा विस्तार जगभर झाला आणि त्यांना अनेक आंतरराष्ट्रीय सन्मान मिळाले. नोबेल शांतता पुरस्कारापासून भारतरत्नापर्यंत अनेक सन्मानांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव झाला.५ सप्टेंबर हा त्यांचा निधनदिन आहे. हा दिवस त्यांच्या कार्याची आठवण करून देतो. परंतु मदर तेरेसा यांच्या जीवनाची आठवण केवळ एका दिवसापुरती मर्यादित राहू नये. प्रत्येक दिवशी आपल्या आसपासच्या माणसांशी माणुसकीने वागणे, गरजूंना मदत करणे, समाजातील दुर्बल घटकांसाठी काहीतरी करणे आणि सेवेला जीवनमूल्य मानणे हीच त्यांच्या कार्याला खरी श्रद्धांजली ठरेल.

मदर तेरेसा यांचे जीवन आपल्याला सांगते की जग बदलण्यासाठी नेहमी मोठ्या शक्तीची गरज नसते. कधी कधी एका संवेदनशील मनाची, एका प्रामाणिक निर्णयाची आणि एका माणसासाठी केलेल्या छोट्याशा सेवाभावी कृतीची सुरुवात पुरेशी असते. एका व्यक्तीने केलेल्या या छोट्या सुरुवातीने पुढे जगभरातील असंख्य लोकांना प्रेरणा दिली.त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन इतरांच्या सेवेसाठी अर्पण केले. त्यांचे जीवन आपल्याला माणसातील माणूसपण जपण्याची प्रेरणा देते. गरिबी, आजार, दुःख आणि उपेक्षा यांच्यासमोर असहाय न राहता आपल्या परीने मदतीचा हात पुढे करणे हीच त्यांच्या जीवनाची खरी शिकवण आहे. त्यांच्या कार्यातील प्रेरणा घेऊन जर प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या आसपासच्या किमान एका गरजू व्यक्तीला मदत करण्याचा संकल्प केला, तर समाज अधिक संवेदनशील, न्याय्य आणि माणुसकीपूर्ण होऊ शकतो.मदर तेरेसा यांचे नाव मानवसेवेच्या इतिहासात कायम स्मरणात राहील. त्यांचे जीवन श्रद्धा, सेवा, त्याग, संघर्ष, करुणा आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा संगम होते. त्यांच्या कार्याशी सहमत असो किंवा त्यांच्या कार्यपद्धतीवर प्रश्न उपस्थित करो, परंतु त्यांनी जगासमोर उभा केलेला मानवसेवेचा प्रश्न दुर्लक्षित करता येत नाही. समाजातील सर्वांत दुर्बल व्यक्तीपर्यंत माणुसकी पोहोचवण्याची गरज आजही तितकीच आहे.मदर तेरेसा यांचे जीवन त्यामुळे केवळ एका व्यक्तीची जीवनकथा राहत नाही. ते मानवतेसमोर उभ्या असलेल्या एका मोठ्या प्रश्नाचे प्रतीक बनते. आपण प्रगती करत असताना समाजातील शेवटच्या माणसाला विसरतो आहोत का, हा प्रश्न त्या आपल्या कार्यातून विचारतात. त्या प्रश्नाचे उत्तर आपल्या कृतीतून देणे हीच आजच्या पिढीची जबाबदारी आहे.याच अर्थाने मदर तेरेसा यांचे जीवन इतिहासातील एक महत्त्वाचे पर्व आहे. त्यांनी जगाला सांगितले की माणसाची खरी ओळख त्याच्याकडे किती संपत्ती आहे यावर होत नाही, तर तो इतरांच्या दुःखासाठी किती संवेदनशील आहे आणि दुसऱ्याच्या जीवनात आनंद निर्माण करण्यासाठी तो काय करतो यावर होते.@बालस्नेही