संत चोखामेळा हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील अत्यंत महत्त्वाचे संतकवी होते. ते भक्ती, समता, करुणा आणि माणुसकी यांचे प्रतीक मानले जातात. त्यांच्या अभंगांतून देवभक्तीबरोबरच तत्कालीन समाजव्यवस्थेतील जातिभेद, अस्पृश्यता आणि अन्याय यांचे तीव्र चित्र दिसते. संत चोखामेळा हे १४व्या शतकातील एक महान भक्तसंत होते. ते पंढरपूरच्या विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते. त्यांचा संबंध महार समाजाशी जोडला जातो. त्या काळी अस्पृश्यता आणि जातीय भेद खूप तीव्र होते. अशा परिस्थितीतही त्यांनी भक्तीच्या मार्गाने आत्मिक समता आणि मानवी प्रतिष्ठा यांचा संदेश दिला. चोखामेळा यांना केवळ संत म्हणूनच नव्हे, तर सामाजिक जाणीव असलेले विचारवंत म्हणूनही महत्त्व आहे.चोखामेळा यांचा जन्म नेमका कुठे आणि कोणत्या वर्षी झाला, याबाबत ठोस ऐतिहासिक नोंदी फारशा उपलब्ध नाहीत. तरीही ते महाराष्ट्रातील पंढरपूर परिसराशी जोडलेले होते, असे मानले जाते. त्यांच्या काळात समाजात जातीवर आधारित भेदभाव खूप होता. मंदिरात प्रवेश, धार्मिक विधी, सार्वजनिक सन्मान यांपासून अनेक समुदायांना वंचित ठेवले जात होते. अशा वातावरणात चोखामेळा यांनी विठ्ठलभ...
भारत छोडो आंदोलन..
भारत छोडो आंदोलन , ज्याला भारत छोडो आंदोलन म्हणूनही ओळखले जाते , ही चळवळ महात्मा गांधींनी 9 ऑगस्ट 1942 रोजी अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या मुंबई अधिवेशनात दुसऱ्या महायुद्धात भारतातील ब्रिटीश राजवट संपवण्याच्या मागणीसाठी सुरू केली होती .
क्रिप्स मिशन ब्रिटीश युद्धाच्या प्रयत्नांना भारतीय पाठिंबा मिळवण्यात ब्रिटीश अयशस्वी ठरल्यानंतर , 9 ऑगस्ट 1942 रोजी गोवालिया टँक मैदानावर बॉम्बेमध्ये दिलेल्या भारत छोडो आंदोलनात गांधींनी करा किंवा मरोची हाक दिली . व्हाईसरॉय लिनलिथगो यांनी ही चळवळ "1857 नंतरचे सर्वात गंभीर बंड" असल्याचे नमूद केले.
अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीने गांधीजींनी भारतातून "ऑर्डरली ब्रिटीश विथड्रॉवल" या मागणीसाठी मोठ्या प्रमाणात निषेध सुरू केला. युद्ध सुरू असतानाही इंग्रज कारवाई करण्यास तयार होते. गांधींच्या भाषणाच्या काही तासांत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या जवळजवळ संपूर्ण नेतृत्वाला कोणत्याही खटल्याशिवाय तुरुंगात टाकण्यात आले. बहुतेकांनी युद्धाचा उर्वरित काळ तुरुंगात आणि जनतेच्या संपर्कात नसताना घालवला. ब्रिटीशांना व्हाईसरॉय कौन्सिल , ऑल इंडिया मुस्लिम लीग , हिंदू महासभा , संस्थान, भारतीय शाही पोलीस , ब्रिटिश इंडियन आर्मी आणि भारतीय नागरी सेवा यांचा पाठिंबा होता.. युद्धकाळात प्रचंड खर्च करून नफा मिळवणाऱ्या अनेक भारतीय व्यावसायिकांनी भारत छोडो आंदोलनाला पाठिंबा दिला नाही. राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रुझवेल्ट यांनी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांच्यावर काही भारतीय मागण्या मान्य करण्यासाठी दबाव आणल्यामुळे अमेरिकेकडून मोठा बाहेरून पाठिंबा मिळाला .
ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध देशभरात विविध हिंसक घटना घडल्या. ब्रिटीशांनी हजारो नेत्यांना अटक केली, त्यांना 1945 पर्यंत तुरुंगात डांबले. अखेरीस, ब्रिटीश सरकारला हे समजले की भारत दीर्घकाळ अशक्त आहे, आणि युद्धानंतरच्या काळात शांततेने आणि शांततेने कसे बाहेर पडायचे हा प्रश्न पडला.
1945 मध्ये तुरुंगात असलेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या सुटकेने चळवळ संपली. या स्वातंत्र्य चळवळीतील हुतात्म्यांमध्ये मुकुंदा काकती , मातंगिनी हाजरा , कनकलता बरुआ , कुशल कोंवर , भोगेश्वरी फुकनानी आणि इतरांचा समावेश आहे. १९९२ मध्ये, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने भारत छोडो आंदोलनाच्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त १ रुपयाचे स्मारक नाणे जारी केले .
क्रिप मिशन ब्रिटीश युद्धाच्या प्रयत्नांना भारतीय पाठिंबा मिळवण्यात ब्रिटीश अयशस्वी ठरल्यानंतर , 9 ऑगस्ट 1942 रोजी गोवालिया टँक मैदानावर बॉम्बेमध्ये दिलेल्या भारत छोडो आंदोलनात गांधींनी करा किंवा मरोची हाक दिली . व्हाईसरॉय लिनलिथगो यांनी ही चळवळ "1857 नंतरचे सर्वात गंभीर बंड" असल्याचे नमूद केले. अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीने गांधीजींनी भारतातून "ऑर्डरली ब्रिटीश विथड्रॉवल" या मागणीसाठी मोठ्या प्रमाणात निषेध सुरू केला. युद्ध सुरू असतानाही इंग्रज कारवाई करण्यास तयार होते. गांधींच्या भाषणाच्या काही तासांत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या जवळजवळ संपूर्ण नेतृत्वाला कोणत्याही खटल्याशिवाय तुरुंगात टाकण्यात आले. बहुतेकांनी युद्धाचा उर्वरित काळ तुरुंगात आणि जनतेच्या संपर्कात नसताना घालवला. ब्रिटीशांना व्हाईसरॉय कौन्सिल , ऑल इंडिया मुस्लिम लीग , हिंदू महासभा , संस्थान, भारतीय शाही पोलीस , ब्रिटिश इंडियन आर्मी आणि भारतीय नागरी सेवा यांचा पाठिंबा होता.. युद्धकाळात प्रचंड खर्च करून नफा मिळवणाऱ्या अनेक भारतीय व्यावसायिकांनी भारत छोडो आंदोलनाला पाठिंबा दिला नाही. राष्ट्राध्यक्ष फ्रँकलिन डी. रुझवेल्ट यांनी पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांच्यावर काही भारतीय मागण्या मान्य करण्यासाठी दबाव आणल्यामुळे अमेरिकेकडून मोठा बाहेरून पाठिंबा मिळाला .
ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध देशभरात विविध हिंसक घटना घडल्या. ब्रिटीशांनी हजारो नेत्यांना अटक केली, त्यांना 1945 पर्यंत तुरुंगात डांबले. अखेरीस, ब्रिटीश सरकारला हे समजले की भारत दीर्घकाळ अशक्त आहे, आणि युद्धानंतरच्या काळात शांततेने आणि शांततेने कसे बाहेर पडायचे हा प्रश्न पडला.1945 मध्ये तुरुंगात असलेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांच्या सुटकेने चळवळ संपली. या स्वातंत्र्य चळवळीतील हुतात्म्यांमध्ये मुकुंदा काकती , मातंगिनी हाजरा , कनकलता बरुआ , कुशल कोंवर , भोगेश्वरी फुकनानी आणि इतरांचा समावेश आहे. १९९२ मध्ये, भारतीय रिझर्व्ह बँकेने भारत छोडो आंदोलनाच्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त १ रुपयाचे स्मारक नाणे जारी केले .1939 मध्ये भारतातील राजासोबत सल्लामसलत न करता भारताला युद्धात आणल्याबद्दल भारतीय राष्ट्रवादी संतप्त झाले . मुस्लीम लीगने युद्धाला पाठिंबा दिला, पण काँग्रेसमध्ये फूट पडली. युद्ध सुरू झाल्यावर, काँग्रेस पक्षाने सप्टेंबर 1939 मध्ये वर्धा-कार्यसमितीच्या बैठकीत एक ठराव संमत केला होता,गांधींनी वर्णद्वेषाविरुद्धच्या लढ्याला आणि ब्रिटीशांच्या युद्धाच्या प्रयत्नांना पाठिंबा दर्शविला होता, असे नमूद केले होते की त्यांनी ब्रिटनच्या राखेतून स्वतंत्र भारत उभा करण्याचा प्रयत्न केला नाही. तथापि, मते विभागली गेली. भारतातील गुंतवणूक मर्यादित करण्याच्या आणि देशाचा बाजार आणि कमाईचा स्रोत म्हणून वापर करण्याच्या दीर्घकालीन ब्रिटीश धोरणामुळे भारतीय सैन्य तुलनेने कमकुवत आणि कमकुवत सशस्त्र आणि प्रशिक्षित झाले आणि ब्रिटिशांना भारताच्या बजेटमध्ये निव्वळ योगदानकर्ते बनण्यास भाग पाडले, तर कर तीव्र होते. वाढली आणि किंमतींची सामान्य पातळी दुप्पट झाली: जरी अनेक भारतीय व्यवसायांना युद्ध उत्पादनात वाढ झाल्याचा फायदा झाला, तरीही सामान्य व्यवसायात "सरकारने नकार दिला" आणि विशेषतः ब्रिटिश राजवटीने भारतीयांना अर्थव्यवस्था संघटित करण्यात आणि गतिशील करण्यात मोठी भूमिका देण्यास नकार दिला. युद्धकाळातील उत्पादनासाठी. सुभाष चंद्र बोस यांनी टिप्पणी केली की "भारत छोडो आंदोलनाने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक नवीन अध्याय सुरू झाला". महायुद्ध सुरू झाल्यानंतर, बोस यांनी जर्मनीमध्ये भारतीय सैन्याचे संघटन केले, जपानी सहाय्याने भारतीय राष्ट्रीय सैन्याची पुनर्रचना केली आणि अॅक्सिस पॉवर्सकडून मदत मागितली , ब्रिटिश अधिकाऱ्यांविरुद्ध गनिमी युद्ध केले.वर्धा येथे काँग्रेस कार्यकारिणीच्या बैठकीत १४ जुलै १९४२ ब्रिटिश सरकारपासून संपूर्ण स्वातंत्र्याची मागणी करणारा ठराव मंजूर करण्यात आला . ब्रिटिशांनी मागण्या मान्य न केल्यास मोठ्या प्रमाणावर सविनय कायदेभंग करण्याचा प्रस्ताव मसुद्यात दिला होता मात्र, ते पक्षांतर्गत वादग्रस्त ठरले. काँग्रेसचे प्रमुख राष्ट्रीय नेते, चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांनी या निर्णयामुळे काँग्रेस सोडली आणि काही स्थानिक आणि प्रादेशिक स्तरावरील आयोजकांनीही असेच केले. जवाहरलाल नेहरू आणि मौलाना आझाद हे या आवाहनाबद्दल घाबरलेले आणि टीका करणारे होते, परंतु त्यांनी त्यास पाठिंबा दिला आणि शेवटपर्यंत गांधींच्या नेतृत्वाशी चिकटून राहिले. सरदार वल्लभभाई पटेल , राजेंद्र प्रसाद आणि अनुग्रह नारायण सिन्हा यांनी उघडपणे आणि उत्साहाने अशा अवज्ञा चळवळीला पाठिंबा दिला, जसे की अशोक मेहता आणि जयप्रकाश नारायण सारख्या अनेक दिग्गज गांधीवादी आणि समाजवाद्यांनी .त्यानंतर आलेल्या सर्व संकटे आणि संकटांतून काँग्रेस पक्षाला एकसंध ठेवणे ही चळवळीची एक महत्त्वाची कामगिरी होती. भारत-ब्रह्मदेश सीमेवर जपानी सैन्याच्या प्रगतीमुळे आधीच घाबरलेल्या ब्रिटिशांनी गांधींना तुरुंगात टाकून प्रत्युत्तर दिले. पक्षाच्या कार्यकारिणीच्या राष्ट्रीय नेतृत्व सर्व सदस्यांनाही तुरुंगात टाकण्यात आले. प्रमुख नेत्यांच्या अटकेमुळे, एक तरुण आणि तोपर्यंत तुलनेने अज्ञात अरुणा असफ अली यांनी 9 ऑगस्ट रोजी AICC अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले आणि ध्वजारोहण केले; नंतर काँग्रेस पक्षावर बंदी घालण्यात आली. या कृतींमुळे लोकांमध्ये केवळ कारणाबद्दल सहानुभूती निर्माण झाली. प्रत्यक्ष नेतृत्व नसतानाही देशभरात मोठमोठी निदर्शने आणि निदर्शने झाली. मोठ्या गटात कामगार गैरहजर राहिले आणि संप पुकारण्यात आला. पुढें ९ऑगस्ट पासुन भारत छोडो सुरू झाले.
@महाराष्ट्र शिक्षक पॅनल..
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा
#तारे जमी पर -